September 28, 2020

Những nền tảng của xã hội tự do (Hết)

 

 


 

9.         Tổng kết

Tự do

Tự do tạo ra thịnh vượng. Các xã hội chấp nhận quyền tự do đã làm cho mình trở nên giàu có. Còn các xã hội không tự do thì vẫn nghèo.

Nhưng xã hội tự do còn ưu việt hơn cả về lĩnh vực phi vật chất nữa. Xã hội tự do hoạt động trên cơ sở niềm tin và hợp tác giữa các cá nhân với nhau chứ không phải trên cơ sở quyền lực và cưỡng chế. Công dân của xã hội tự do cùng chia sẻ các mối liên kết văn hóa, cá nhân và đạo đức sâu sắc. Họ chấp nhận những quy tắc hành vi trong quan hệ cá nhân một cách tự nguyện, vì lợi ích chung, chứ không phải vì có người áp đặt những quy tắc lên mối quan hệ giữa họ với nhau. Chính phủ của họ phải được sự chấp thuận của những người bị trị và chính phủ cũng phải tuân theo những luật lệ nhằm ngăn chặn, không cho chính phủ lợi dụng quyền hạn của mình.

Xã hội tự do giải phóng tài năng, óc sáng tạo và khả năng đổi mới của con người. Nó tạo điều kiện cho xã hội sản xuất ra của cải mà trước đây chưa có. Người dân trong xã hội tự do không trở thành những người giàu có bằng cách bóc lột những người khác, như giới ăn trên ngồi trốc ở những nước kém tự do hơn vẫn làm. Họ không thể trở thành người giàu có bằng cách làm cho người khác nghèo đi. Họ chỉ trở thành những người giàu có bằng cách cung cấp cho những người khác những thứ mà những người kia muốn và làm cho cuộc sống của những người kia trở nên tốt đẹp hơn.

Chính phủ hạn chế

Hầu hết mọi người đều đồng ý rằng cần phải có chính phủ để thực hiện các mục tiêu như giữ gìn cán cân công lí và quyết định về những việc mà các cá nhân không thể nào tự quyết định được. Nhưng gần như tất cả mọi người đều đồng ý rằng quyền lực của chính phủ phải bị hạn chế. Chính phủ của xã hội tự do được sinh ra nhằm ngăn chặn không để người khác hay các công dân của mình gây thiệt hại cho nhau. Chính phủ giữ gìn và thực thi công lí - tức là thực thi những đạo luật của tự nhiên, tạo điều kiện cho người dân hợp tác một cách hòa bình với nhau.

Chính phủ của xã hội tự do bị ràng buộc bằng nguyên tắc pháp quyền. Các đạo luật của xã hội được áp dụng một cách bình đẳng cho tất cả mọi người. Các nhà lãnh đạo của xã hội không thể cướp bóc công dân, không thể dành ưu tiên ưu đãi cho bạn bè hay sử dụng quyền lực để chống lại kẻ thù của mình. Quyền hành và thời gian nắm quyền đều được giới hạn nhằm hạn chế tệ tham nhũng, thường song hành với quyền lực. Các thiết chế dân chủ, như các cuộc bầu cử tự do và cởi mở, quyền tự do ngôn luận, giới hạn thời gian giữ chức của những người đại diện và các đạo luật hiến định, tất cả đều nhằm hạn chế quyền lực của các nhà lãnh đạo chính trị.

Bình đẳng hơn

Người nghèo là những người hưởng lợi chính từ sự năng động của nền kinh tế trong các xã hội tự do. So với các xã hội không tự do, xã hội tự do bình đẳng hơn về kinh tế. Người nghèo trong các xã hội tự do nhất được thưởng thức những món hàng xa xỉ mà cách đó chỉ vài năm họ không dám mơ, được thưởng thức những món hàng xa xỉ mà ở các nước phi tự do chỉ những kẻ ăn trên ngồi trốc trong giới cầm quyền mới được hưởng.

Xã hội tự do không tìm cách áp đặt công bằng về vật chất. Xã hội tự do công nhận rằng các cố gắng nhằm tạo ra bình đẳng về của cải hay thu nhập là hành động phản tác dụng. Làm như thế là tiêu diệt động lực tự cải thiện, lao động cần cù và tinh thần dám nghĩ dám làm. Làm như thế là không khuyến khích người dân tích lũy vốn liếng, mà vốn liếng chính là tác nhân làm gia tăng năng suất lao động của toàn xã hội. Làm như thế là ngăn chặn, không thúc đẩy các cá nhân tạo ra của cải và giá trị mới.

Nhưng xã hội tự do được hưởng những quyền bình đẳng thậm chí còn quan trọng hơn, mà các xã hội phi tự do thường không có. Đấy là công nhận quyền bình đẳng về đạo đức của cá nhân: Đời sống của từng người được coi là có giá trị và xứng đáng được bảo vệ. Bình đẳng trước pháp luật: Bản án phụ thuộc vào các sự kiện, không phụ thuộc vào việc người đó là ai. Công dân bình đẳng về chính trị: Tất cả chúng ta đều có quyền bầu cử, quyền ứng cử và thể hiện quan điểm chính trị của mình, dù quan điểm đó có làm cho các nhà chức trách bực mình. Và công dân có quyền bình đẳng về cơ hội: Người dân không bị phân biệt đối xử trong lao động hay giáo dục và có thể cải thiện điều kiện sống của mình, không phụ thuộc vào chủng tộc, tôn giáo, dân tộc hay bất kì đặc điểm nào khác.

Nền kinh tế tự do

Xã hội tự do cho mọi người quyền tự do thực hiện những lựa chọn về kinh tế, và để cho họ tự do thực hiện những lựa chọn mang tính cá nhân, cũng như xã hội của mình. Người dân trong xã hội tự do tạo ra giá trị thong qua trao đổi tự nguyện. Trao đổi tự do làm cho cả hai bên đều được lợi: Nếu không, họ sẽ không trao đổi.

Cá nhân thịnh vượng bằng cách hợp tác với những người khác và cung cấp những sản phẩm mà những người kia cần - và nhận lại những sản phẩm mà mình cần. Hi vọng kiếm lời khuyến khích các doanh nhân tìm kiếm những thứ mà người khác muốn và cung cấp những sản phẩm đó. Giá cả truyền đi tin tức về tình trạng khan hiếm và dư thừa, nói cho người ta biết cần sản xuất cái gì và cất vào kho cái gì. Bằng cách này, thời gian, kĩ năng, công sức, vốn và những nguồn lực khác được tự động chuyển đến nơi có nhu cầu cấp bách và chuyển khỏi những nơi mà việc sử dụng không mang lại nhiều lợi ích như thế. Không cần chính phủ bảo mọi người phải làm gì.

Để hoạt động, nền kinh tế tự do chỉ cần khuôn khổ được chấp nhận về những điều luật về cách thức mà người dân hợp tác với nhau. Trong đó, có luật về quyền sở hữu và chuyển  nhượng tài sản và luật về hợp đồng, để các thỏa thuận được các bên tôn trọng. Muốn người dân xây dựng doanh nghiệp và trao đổi hàng hóa thì phải có sở hữu tư nhân. Nhưng sở hữu tư nhân cũng cần, nếu muốn các quyền tự do khác được tôn trọng. Nếu chính quyền kiểm soát tất cả tài sản, thì hoạt động chính trị và tranh luận công khai là việc làm bất khả thi.

Công lí và nguyên tắc pháp quyền

Công lí không phải là thứ có thể được quyết định bởi các nhà lập pháp. Các quy tắc của công lí là một phần bản chất con người - phần quan trọng của chúng ta, nó giúp thúc đẩy quan hệ hợp tác hòa bình giữa các cá nhân với nhau.

Người dân trong xã hội tự do có quyền hưởng nền công lí tự nhiên này vì tính người của chính họ. Công lí tự nhiên khẳng định rằng luật pháp phải rõ ràng và chắc chắn, luật pháp đối xử bình đẳng với tất cả mọi người, luật pháp không đòi hỏi người ta làm những việc không thể làm được, luật pháp không hồi tố, và hình phạt là có thể dự đoán được và tương xứng với tội ác. Trong mọi trường hợp, đều phải tuân thủ chuẩn mực tố tụng, xét xử công bằng và không giam giữ trong thời gian dài mà không đưa ra xét xử. Người bị buộc tội phải được coi là vô tội cho đến khi chứng minh được là họ có tội, và cá nhân không bị quấy rối bằng cách truy tố nhiều lần với cùng một tội. Những nguyên tắc này được hầu như tất cả mọi người cùng chấp nhận, không phụ thuộc vào quốc gia, văn hóa, chủng tộc hay tôn giáo.

Để đảm bảo công lí tự nhiên và giữ gìn nguyên tắc pháp quyền, cần một nền tư pháp thực sự độc lập, không bị các nhà lãnh đạo chính trị lèo lái. Tương tự, cảnh sát cũng phải độc lập. Muốn tự do giữ thế thượng phong thì không thể chấp nhận nạn hối lộ và tham nhũng trong lực lượng cảnh sát và ngành tư pháp.

Xã hội tự phát

Xã hội tự do là xã hội tự phát. Xã hội tự do được xây dựng từ hành động của các cá nhân, theo các luật lệ nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác một cách hòa bình. Đấy không phải là xã hội do chính quyền áp đặt từ trên xuống. Người ta không cần thỏa thuận về tất cả mọi thứ thì mới hợp tác để tìm kiếm lợi ích chung. Những người trao đổi hàng hóa chỉ cần thỏa thuận về giá cả. Nhưng để việc hợp tác mang lại kết quả cao nhất, các cá nhân phải có thái độ khoan dung đối với quan điểm và hành động của người khác. Xã hội tự do chỉ cho phép cá nhân hoặc chính phủ can thiệp vào hành động của người khác khi người đó đang làm những việc gây ra thiệt hại thực sự. Hạn chế quyền tự do của người dân vì chúng ta cho rằng hành vi của họ làm ta khó chịu hay chướng tai gai mắt là dỡ bỏ tất cả rào cản bảo vệ quyền tự do của tất cả mọi người, quyền tự do mà những người cho rằng mình đứng cao hơn về mặt đạo đức đang tìm cách tước đoạt.

Khoan dung tư tưởng và cách sống của người khác mang lại lợi ích cho xã hội. Sự thật không phải lúc nào cũng rõ ràng; sự thật xuất hiện trong các cuộc đấu tranh tư tưởng. Chúng ta không thể giao cho những người kiểm duyệt cấm đoán những ý tưởng sai. Họ có thể nhầm lẫn và ngăn chặn những tư tưởng và cách hành động mà trong tương lai có thể mang lại rất nhiều lợi ích cho xã hội.

Thế giới của tự do

Các chính quyền độc tài ngày càng khó che giấu hành động trước thế giới. Kết quả là, ngày càng có nhiều nước đang mở cửa cho thương mại và du lịch, và những tư tưởng đang ngày càng lan rộng. Ngày càng có nhiều người nhận thức được những lợi ích của tự do kinh tế và tự do xã hội, và đứng lên đòi tự do.

Khó có thể xây dựng được nền đạo đức và các thiết chế của xã hội tự do nơi không có tự do. Tốt nhất là bắt đầu ở cấp cơ sở, bằng cách tạo điều kiện cho người dân hành động một cách tự do và xây dựng xã hội tự do thông qua hành động của mình chứ đừng áp đặt trên quy mô lớn. Quan trọng nhất là thiết lập quyền sở hữu, để người dân có thể xây dựng doanh nghiệp và buôn bán với niềm tin rằng tài sản của họ sẽ không bị tịch thu.

Các cuộc cải cách cần tạo ra tự do kinh tế thực sự, chứ không phải là chủ nghĩa tư bản ô dù. Quá nhiều chính phủ đã tuyên bố tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước, nhưng trên thực tế, chỉ đơn giản là chuyển giao quyền sở hữu các doanh nghiệp này cho bạn bè và người thân của họ mà thôi. Toàn dân phải tham gia vào quá trình cải cách kinh tế, đấy là nói nếu muốn có thay đổi thực sự.

Các nước sẽ không bị thiệt hại vì mở cửa cho thương mại quốc tế. Bảo hộ sản xuất trong nước, không để cho hàng hóa nước ngoài cạnh tranh chỉ có nghĩa là người tiêu dùng phải trả giá cao hơn cho những món hàng có chất lượng thấp hơn. Trở thành một phần của cộng đồng thương mại quốc tế sẽ cung cấp cho các doanh nghiệp trong nước những thị trường mới và cơ hội mới. Quá trình mở cửa cho thương mại trong hơn ba thập kỉ qua đã đưa hơn một tỉ người thoát khỏi tình trạng nghèo đói. Tự do thực sự là một trong những lực lượng nhân từ và hiệu quả nhất trong lịch sử nhân loại.

 

Tài liệu đọc thêm

Ashford, N. (2003), Principles for a Free Society (Những nguyên lí của xã hội tự do), Stockholm: Jarl Hjalmarson Foundation.

Bastiat, F. (2001 [1850]), Bastiat’s ”The Law” (London: Institute of Economic Affairs, Luật pháp, Nhà xuất bản Tri thức, 2015).

Benn, E. (1964), Why Freedom Works (Tại sao tự do mang lại hiệu quả), London: Sir Ernest Benn Ltd.

Butler, E. (2009), The Best Book on the Market: How to Stop Worrying and Love the Free Economy (Cuốn sách hay nhất về thị trường: Ngừng lo lắng và yêu nền kinh tế tự do), Oxford: Capstone Books.

Butler, E. (2012), Public Choice - a Primer, London: Institute of Economic Affairs. Lựa chọn công –- Lược khảo, Nhà xuất bản Tri thức, 2017

Butler, E. (2012), Friedrich Hayek: The Ideas and Influence of the Libertarian Economist, (Friedrich Hayek: Những tư tưởng và ảnh hưởng của nhà kinh tế học theo trường phái tự do cá nhân), Petersfield: Harriman House.

Friedman, M. with R. Friedman (1962), Capitalism and Freedom (Chủ nghĩa tư bản và Tự do), Chicago, IL: University of Chicago Press.

Friedman, M. and R. Friedman (1980), Free to Choose (Tự do lựa chọn), New York: Harcourt Brace Jovanovich.

Hayek, F. A. (1944), The Road to Serfdom, London: Routledge (Đường về nô lệ, Nhà xuất bản Tri thức, 2009).

Hayek, F. A. (1960), The Constitution of Liberty (Hiến pháp của tự do), London: Routledge.

Meadowcroft, J. (ed.) (2008), Prohibitions (Cấm đoán), London: Institute of Economic Affairs.

Mill, J. S. (1859), “On Liberty” trong J. S. Mill (2008), On Liberty and Other Essays, Oxford: Oxford University Press (Bàn về tự do, Nhà xuất bản Tri thức, 2005).

Norberg, J. (2003), In Defense of Global Capitalism (Bảo vệ chủ nghĩa tư bản toàn cầu), Washington, DC: Cato Institute.

Palmer, T. G. (ed.) (2011), The Morality of Capitalism (Đạo đức của chủ nghĩa tư bản), Arlington, VA: Students for Liberty and Atlas Foundation (Thị trường và Đạo đức, Nhà xuất bản Tri thức, 2014).

Pirie, M. (2008), Freedom 101 (Tự do 101), London: Adam Smith Institute.

Wellings, R. (ed.) (2009), A Beginner’s Guide to Liberty (Kim chỉ nam về tự do cho người mới bắt đầu), London: Adam Smith Research Trust.

 

September 26, 2020

Thuật ngữ chính trị (67)

 


213. Filibuster – là cố gắng nhằm trì hoãn hoặc ngăn chặn không cho quốc hội quyết định về một đề xuất nào đó bằng cách kéo dài cuộc tranh luận, thường diễn ra tại Thượng viện Hoa Kì, nơi quyền thảo luận tự do được bảo vệ. Hình thức cản trở chính trị này có từ thời La Mã Cổ đại và cũng có thể được coi đồng nghĩa với bế tắc chính trị. Muốn cho filibuster thành công thì phải nói rất lâu; nhiều diễn giả, sau khi không còn gì để nói về chủ đề đang bàn đã chuyển sang những vấn đề khác hẳn. Một số diễn giả đọc các bộ luật của các bang khác nhau, đọc lại những bài diễn văn, thậm chí đọc cả sách dạy nấu ăn và danh bạ điện thoại.

 214. Firms, theory of -  Lý thuyết về công ty. Lý thuyết về công ty bao gồm một số lý thuyết kinh tế giải thích và dự đoán bản chất của công ty, hay tập đoàn, trong đó có sự tồn tại, hành vi, cơ cấu và quan hệ của công ty với thị trường.

 Lý thuyết đầu tiên được Ronald Coase (1910-2013) trình bày vào năm 1937 trong tiểu luận nổi tiếng: “Bản chất của Công ty”, trong đó giới thiệu các khái niệm về chi phí giao dịch để giải thích bản chất và giới hạn của các công ty. Bất cứ giao dịch thị trường nào giữa những cá nhân tự chủ cũng đòi hỏi thời gian và thương lượng, và do đó, đòi hỏi chi phí giao dịch. Ronald Coase khẳng định rằng người ta bắt đầu tổ chức sản xuất trong doanh nghiệp vì chi phí cho việc phối hợp sản xuất thông qua trao đổi trên thị trường - với thông tin không hoàn hảo - lớn hơn là trong công ty. Khi thông tin ngày càng trở nên quan trọng hơn trong những nền kinh tế  phức tạp hiện nay, trong nhiều lĩnh vực kinh tế, ưu điểm của công ty so với thị trường cũng gia tăng. Thông tin, một khi được tạo ra, có thể rất dễ dàng lan truyền trong dân chúng mà không hề bị giảm giá trị khi có thêm người tiếp nhận. Nếu không được bảo vệ thì người có thể dễ dàng kiếm được thông tin, không ai muốn trả tiền và cũng không ai muốn tạo ra thông tin; thông tin sẽ biến mất. Công ty giải quyết được vấn đề này bằng cách sử dụng quyền lực để giúp đảm bảo trả công cho những người giành được quyền sở hữu thông tin, dù đấy có là nơi tập kết hàng hóa, kĩ thuật sản xuất hay hệ thống mang tính sang tạo và hiệu quả trong việc đưa hàng hóa ra thị trường thì cũng thế.

 215. First amendment – Tu chính án Thứ nhất. Một trong những sửa đổi quan trọng nhất của bản Hiến pháp Hoa Kì, chứa đựng một số quyền dường như là quan trọng nhất đối với chế độ dân chủ tự do: tự do tôn giáo, tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do hội họp và tự do gửi kiến nghị tới chính quyền. Tu chính án này là một trong những tu chính án được gọi là tuyên ngôn nhân quyền (10 tu chính án đầu tiên của Hiến pháp Hoa Kì), được thông qua nhằm làm dịu lo lắng của những người sợ chính quyền trung ương sẽ trở thành chính quyền độc đoán. Tòa án tối cao, dựa trên chuẩn mực tố tụng của Tu chính án XIV, khẳng định rằng những quyền tự do do Tu chính án Thứ nhất xác lập còn được bảo vệ từ sự suy giảm quyền lực của các bang.

  216. First-past-the-post - Nhiều phiếu nhất là thắng. Hệ thống bầu cử được áp dụng ở Anh và Mỹ, theo đó, mỗi khu vực bầu cử chỉ chọn một ứng viên duy nhất và đấy là ứng viên giành được số phiếu bầu cao nhất. Vì cách lựa chọn này giống như một cuộc đua ngựa cho nên đôi khi được gọi là hệ thống first-past-the-post (FPTP) – kẻ đầu tiên vượt qua mốc sẽ thắng. Ở Mỹ, thủ tục bầu cử như thế thường được gọi là hệ thống đa số tương đối (plurality system) vì ứng viên nào được nhiều phiếu nhất thì sẽ thắng cử (không nhất thiết phải là đa số tuyệt đối – trên 50%). Các nhà chính trị học thường gọi đó là hệ thống “khu vực bầu cử có một ứng viên với những cuộc bầu cử đa số tương đối”, đây là tên chính xác hơn, nhưng lại quá dài dòng. Ở Anh người ta thường dùng thuật ngữ first-past-the-post (nhiều phiếu nhất là thắng).

 217. First strike – Tấn công phủ đầu. Tấn công phủ đầu là khởi động cuộc tấn công nhằm gây ra cho kẻ thù những thiệt hại lớn nhất, kết hợp với yếu tố bất ngờ, và sử dụng toàn bộ sức mạnh nhằm ngăn chặn hoàn toàn cuộc tấn công trả đũa. Trong thời đại vũ khí hạt nhân, các chiến lược gia tìm cách hạn chế đến mức tối đa ước muốn sử dụng cuộc tấn công phủ đầu bằng cách xây dựng khả năng tấn công đáp trả (gọi là second-strike) và lập ra thuyết gọi là “hủy diệt lẫn nhau một cách chắc chắn” (mutual assured destruction, MAD ) - phá hủy cả hai nước đến mức không còn hy vọng phục hồi.

 

 

September 25, 2020

Những nền tảng của xã hội tự do (8)


 

 

8.         Tư nhân hóa và toàn cầu hóa

Di dân và công nghệ

Thế giới đang mở cửa

Những khu vực của hành tinh, có thời ở rất xa, bây giờ đã không còn xa nữa. Tivi, đài phát thanh, Internet và các phương tiện thông tin liên lạc khác đã đưa những nền văn hóa, lối sống, chủng tộc, dân tộc, quốc gia và các hệ thống của chính phủ lại gần với chúng ta hơn. Du lịch bằng máy bay và xe cộ trên mặt đất chạy nhanh hơn, làm cho việc đi thăm thú nhiều địa điểm trên trái đất trở thành khả thi.

Các chính phủ khó che giấu sai lầm hơn trước. Không có bất kì chỗ nào trong tòa nhà của chính phủ còn là bức tường che chắn để họ có thể hi vọng tiếp tục không để cho công dân biết những khiếm khuyết của mình. Nhờ tiếp xúc thường xuyên với phần còn lại của thế giới - qua các phương tiện truyền thông xã hội hay truyền hình nước ngoài truyền qua vệ tinh - những công dân đó có thể đã biết những cơ hội tuyệt vời ở các khu vực khác.

Kết quả là, nhiều nước đã không còn tìm cách bế quan tỏa cảng nữa. Họ đã mở cửa cho du khách và người thăm quan. Trong mấy thập kỉ vừa qua, các nước lớn như Nga, Trung Quốc, Việt Nam, Myanmar và nhiều nước khác đã trở thành các thành viên cởi mở hơn trong cộng đồng quốc tế. Hiện nay, một phần năm người dân Afghanistan đã và đang sống một khoảng thời gian nào đó ở nước ngoài.

Trao đổi ý kiến

Trong thế giới mới này, không chỉ có người đi du lịch - các ý tưởng cũng đi cùng với họ. Khách du lịch mang tới những câu chuyện của những thế giới khác hẳn, trong đó, người dân có quyền tự do hành động, tự do tư tưởng và tự do ngôn luận. Người dân địa phương đi ra nước ngoài và ngạc nhiên khi thấy rằng câu chuyện của du khách là có thật. Nếu người dân tiếp cận được với internet, với tivi truyền qua vệ tinh, thì những câu chuyện mà họ nghe được lại được những cảnh diễn ra trên màn hình khẳng định. Thương mại cũng có ảnh hưởng tương tự. Khi một nước nào đó mở cửa cho thương mại quốc tế, thì công dân của nước đó sẽ tham gia kinh doanh và trở thành bạn bè với người dân trong các nền văn hóa khác và dần dần sẽ biết thêm những cách sống khác.

Nó gia tăng sức ép lên chính phủ, buộc họ phải mở cửa, thậm chí là rộng hơn nữa. Những người thực sự thấy và tự mình trải nghiệm tự do hiểu được sức mạnh to lớn của nó trong việc thúc đẩy tiến bộ và lan truyền thịnh vượng. Họ muốn chính mình cũng tiến bộ và thịnh vượng. Công nghệ, thương mại, di cư, du lịch và thị trường toàn cầu, tất cả đều là các sứ giả quảng bá cho xã hội tự do.

Phát triển xã hội tự do

Chủ nghĩa tư bản không phải từ trên xuống

Tạo ra xã hội tự do ở nơi nó chưa từng hiện diện là việc không dễ. Chính phủ mới và các cơ quan viện trợ quốc tế thường tìm kiếm những thay đổi lớn, ngoạn mục, ví dụ, thay thế toàn bộ bộ máy hành chính, hay tư nhân hóa các ngành công nghiệp lớn do chính phủ kiểm soát.

Cách tiếp cận như thế thường dẫn tới thảm họa. Ở những nơi mà người ta vốn quen với việc sử dụng quyền lực nhằm thúc đẩy lợi ích cá nhân và người dân chưa hiểu được thị trường và cạnh tranh, thì nhiều sáng kiến trong việc tư nhân hóa (ví dụ như của Mexico, cuối những năm 1980) chỉ đơn giản là chuyển những cơ sở độc quyền của nhà nước vào tay tay chân của những người có chức có quyền mà thôi. Đối với công chúng, chủ nghĩa tư bản ô dù như thế dường như không khác gì hiện tượng ô dù của nhà nước trước đó. Và, vì việc cải cách hệ thống tư pháp có thể kéo dài hàng thập kỉ, chủ nghĩa tư bản ô dù có thể tiếp tục tồn tại mà tòa án không làm gì được họ. Vì vậy, người dân trở nên hoài nghi về các giải pháp thành lập doanh nghiệp tư nhân, như là những vấn đề do nhà nước kiểm soát. Nhiều người có thể tin rằng chỉ có những người cấp tiến và những nhà cách mạng mới có thể đưa ra cách tiếp cận hoàn toàn mới, có thể đem lại lợi ích cho dân chúng, chứ không phải là mang lại lợi ích cho giới ăn trên ngồi trốc.

Thúc đẩy tự do từ dưới lên

Các cách tiếp cận “Chủ nghĩa tư bản từ trên xuống” không thành công vì nó tìm cách thay đổi diện mạo bên ngoài của các thiết chế xã hội mà không thay đổi thái độ, hành động và khích lệ cơ bản, tức là những thứ tạo ra và củng cố các thiết chế xã hội.

Sự sáng tạo và tiến bộ của xã hội tự do phát triển từ các quy tắc pháp lí và đạo đức, quyết định cách người ta sống và hợp tác một cách tự do với nhau. Nếu chúng ta có thể đưa ra các quy tắc hành động như thế và để người dân tự do sống cuộc đời của mình trong khuôn khổ những quy tắc đó, thì năng lượng tự nhiên và tham vọng của toàn bộ xã hội sẽ thúc đẩy thay đổi cả hệ thống.

Giả sử chúng ta làm cho việc khởi nghiệp trở nên dễ dàng, sở hữu và điều hành doanh nghiệp tự tin, quyền sở hữu tài sản trở nên an toàn, có thể tích lũy vốn sản xuất và buôn bán một cách tự do, nói ví dụ thế. Làm như thế là chúng ta tạo ra các quy tắc và sáng kiến, tức là những thứ sẽ nhanh chóng tạo ra tăng trưởng kinh tế và kích thích cải cách xã hội một cách có hệ thống. Người dân sẽ bắt đầu từ các doanh nghiệp nhỏ, sẽ học cách kinh doanh và thịnh vượng - họ không chỉ nhận được các khoản lợi ích về tài chính mà lòng tự tin cũng gia tăng. Xã hội càng tự tin thì càng có nhiều khả năng giải quyết các vấn đề về thiết chế lớn, như cải cách bộ máy hành chính và các ngành công nghiệp do chính phủ kiểm soát.

Vì vậy, chúng ta không nên bắt đầu ở cấp vĩ mô, không nên tìm cách cải cách tất cả các thiết chế của nhà nước. Chúng ta nên bắt đầu ở cấp vi mô, bằng cách giải phóng các sáng kiến, những sáng kiến này sẽ thúc đẩy sự thay đổi hệ thống thông qua toàn bộ khung thiết chế .

Quyền sở hữu trong hành động

Quyền sở hữu ở Peru

Ví dụ thú vị là cuộc cải cách quyền sở hữu ở Peru, được thúc đẩy chủ yếu bởi nhà kinh tế học Hernando de Soto hồi đầu những năm 1990. De Soto phàn nàn rằng do nạn quan liêu và tham nhũng ở Peru mà có thể phải mất gần một năm mới đăng ký được một doanh nghiệp mới. Quyền sở hữu cũng khó khăn tương tự. Kết quả là hàng triệu doanh nghiệp nhỏ không có quyền sở hữu hợp pháp trang trại, doanh nghiệp nhỏ hay nhà ở. Họ khó vay tiền để mở rộng sản xuất. Họ không thể bán nhà hay doanh nghiệp. Và họ không thể đưa các tranh chấp về tài sản và kinh doanh ra các tòa án để giải quyết.

Trên thực tế, có hai nền kinh tế ở Peru, một nền kinh tế hoạt động theo pháp luật và được hưởng tất cả những lợi ích kinh tế của tính hợp pháp và được pháp luật bảo vệ, còn nền kinh tế kia là hàng triệu doanh nhân bị mắc kẹt trong nạn nghèo đói vì nhà cửa và các doanh nghiệp của họ không tồn tại một cách hợp pháp. Chính phủ bị thất thu vì không thể đánh giá hoặc thu thuế các doanh nghiệp nhỏ nằm ngoài vòng pháp luật. Và, vì không được bảo vệ về mặt pháp lí, các doanh nhân này dễ dàng bị bọn tội phạm và du kích cộng sản trong phong trào Con Đường Sáng lợi dụng.

Giải pháp mà De Soto và những người khác đưa ra là loại bỏ hầu hết các quy định hành chính liên quan đến việc đăng ký doanh nghiệp mới, và loại bỏ hầu hết các giấy phép và giấy đăng kí mà trước đó phải có thì mới được khởi động doanh nghiệp. Người ta tiến hành cả công cuộc cải cách ruộng, và lần đầu tiên hơn một triệu gia đình Peru được công nhận quyền sở hữu ruộng đất. Kết quả là, hiệu quả của các doanh nghiệp nhỏ gia tăng, vì chủ sở hữu có thể vay tiền để mở rộng sản suất và mua, bán bất động sản. Khi người dân có vốn và tiết kiệm, tiêu chuẩn nhà ở được cải thiện và phụ huynh bắt đầu chi tiêu nhiều hơn cho việc học hành của con cái.

Những cuộc cải cách này cũng bị chỉ trích. Một số người khẳng định rằng việc giao đất là không công bằng vì khó xác định người nào “đã sở hữu” một cách không chính thức khoảnh đất nào. Những người khác cho rằng giao đất làm lợi cho người lấn chiếm đất được nhiều đất hơn là người nghèo, ít đất; rằng giao đất làm mất những khoảnh đất chung mà những người dân nghèo nhất phải dựa vào; hay việc giao đất làm suy yếu những thỏa thuận phát canh thu tô - mặc dù không chính thức - đã có tác dụng tốt trên thực tế. Một số người khác khẳng định rằng cải cách ruộng đất không phải là “biện pháp đơn giản và không có sai lầm” và rằng trở ngại lớn nhất đối với phát triển kinh tế là những hạn chế mà nền văn hóa của nhân dân áp đặt lên khát vọng của họ.

Thiết lập thị trường hoạt động trơn tru ở nơi chưa có thị trường là việc không dễ. Biến chậu cá cảnh thành món canh cá là việc dễ, nhưng biến bát canh cá thành chậu cá cảnh thì không. Tuy nhiên, các nước khác đã tìm cách bắt chước các cuộc cải cách của Peru và chính De Soto cũng đã tư vấn cho nhiều nước, cả ở Mĩ Latin lẫn châu Phi.

Những cuộc cải cách củng cố quyền sở hữu

Nhưng, trong khi quyền sở hữu có hiệu lực là rất quan trọng, thì những cuộc cải cách nhằm hỗ trợ quyền sở hữu cũng chắc chắn là rất cần thiết. Ví dụ, cần phải có quỹ tín dụng hoạt động hiệu quả và thị trường tín dụng cỡ nhỏ, mà những quy định phiền hà và quan liêu có thể dễ dàng đè bẹp bất cứ lúc nào (Ví dụ thú vị về qũy tín dụng nhỏ là Ngân hàng Grameen ở Bangladesh, chuyên cung cấp các khoản vay nhỏ cho các doanh nghiệp ở nông thôn - trong đó có những khoản vay dành cho những nữ doanh nhân không có đất đai để họ có thể lập ra các trạm điện thoại công cộng bằng điện thoại không dây).

Cũng cần phải có hệ thống pháp lí hiệu quả và đáng tin, để mọi người có thể giải quyết các tranh chấp một cách tự tin và nhanh chóng. Chúng ta không phải chờ đợi cho đến khi các nhà lập pháp suy nghĩ thấu đáo và thông qua những cải cách cụ thể hệ thống pháp luật của nhà nước. Các bộ thông luật, được xây dựng trên các vụ án cụ thể, có thể giải quyết nhanh hơn nhiều, và có thể có hệ thống pháp luật của khu vực với nhiều tiền lệ đã được xác định, phù hợp với cách hiểu của người dân địa phương về công lí. Nhưng, chúng ta thực sự cần đặt ra các quy tắc cơ bản về cách thức hoạt động của các doanh nghiệp, ví dụ, cơ cấu của sở hữu, trách nhiệm cá nhân, quyền lợi của cổ đông và dàn xếp khi phá sản.

Chúng ta cũng cần giảm bớt các quy định nhằm ngăn cản việc thâm nhập vào thị trường, để những ý tưởng mới có thể xuất hiện. Ví dụ, các nhà cầm quyền ở Nepal, trước những năm 1950, nói chung, thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, đã kiên quyết từ chối bán hệ thống điện thoại của họ trên cơ sở cho rằng người dân sẽ kinh hoàng trước ý nghĩ rằng công ti tư nhân sẽ quản lí hệ thống đó. Nhưng họ đã đồng ý cấp giấy phép cho những người mới tham gia thị trường điện thoại. Vì vậy, những người mới tham gia đã thành công đến mức hiện nay Nepal đã có hệ thống điện thoại hiện đại đáng ghen tị.

Có nhiều ví dụ về các doanh nghiệp nhỏ và mới tham gia thị trường đang phát triển, đang tạo ra việc làm, gia tăng thịnh vượng và cải thiện dịch vụ khách hàng, ngày càng có nhiều người có khả năng hiểu rõ tiềm năng to lớn của tự do để tạo ra thu nhập và của cải. Càng có nhiều người ủng hộ thì sẽ càng có ít người muốn giải pháp thay thế triệt để, nhưng cuối cùng lại là những biện pháp có tính cưỡng chế.

Cải cách nông nghiệp

Ví dụ về sức mạnh của quyền sở hữu trong hành động là cuộc cải cách nông nghiệp ở Liên Xô, Trung Quốc và Việt Nam. Các chính phủ cộng sản ở những nước này xây dựng nền nông nghiệp trên cơ sở quyền sở hữu tập thể ruộng đất và công xã. Các công xã kiểm soát quyền sử dụng và canh tác đất đai và áp đặt hệ thống phân phối bình quân. Nhưng hệ thống này đã trở thành thảm họa. Các công xã đều quá lớn, cồng kềnh và quan liêu. Và vì các cá nhân phải chia sẻ thành quả lao động của mình với nhiều người khác, họ có rất ít động lực để làm việc chăm chỉ hơn hoặc hiệu quả hơn.

Mặc dù phải miễn cưỡng từ bỏ nguyên tắc quyền sở hữu tập thể, từ cuối những năm 1970, Trung Quốc từ bỏ mô hình Liên Xô đầy tai họa này. “Khoán hộ” - các gia đình tự canh tác trên mảnh đất của mình - được áp dụng. Cách làm này khôi phục lại quan hệ giữa lao động bỏ ra và phần thưởng nhận được. Nền nông nghiệp Trung Quốc gia tăng đột biến. Đầu những năm 1980, sản phẩm nông nghiệp gia tăng nhanh chóng, ngũ cốc mỗi năm tăng 5%, bông tăng 8% và hạt có dầu tăng 14% một năm .

Nhưng những tiến bộ ban đầu không kéo dài được lâu. Hệ thống này vẫn còn khiếm khuyết. Hi vọng cào bằng sự khác biệt về chất lượng đất, chính quyền đã cho các gia đình những mảnh ruộng rất nhỏ chứ không phải là một khoảnh lớn. Mỗi gia đình canh tác trên năm hay sáu mảnh ruộng thì áp dụng phương pháp canh tác tốt hơn là không thực tế. Ngay cả bờ ruộng cũng đã chiếm mất khá nhiều đất canh tác rồi. Và cách chia ruộng như thế đã không tính đến sự khác biệt trong năng suất của các gia đình.

Vì vậy, họ quyết định từ bỏ quan điểm về quyền sở hữu đất mang tính kĩ thuật là bất di bất dịch và chuyển sang quyền sử dụng đất - cho các gia đình quyền canh tác lâu dài trên những mảnh đất được chia, được thu hoạch và có thu nhập từ những mảnh đất đó, và có quyền chuyển những quyền này cho những người khác.

Một lần nữa, hệ thống này không hoàn hảo, đấy là nói nhìn từ quan điểm thị trường tự do hay quyền sở hữu. Hệ thống thu mua của nhà nước và giá cả cố định hạn chế quyền tự quyết định của người nông dân, cũng như khả năng tận hưởng thành quả lao động của mình. Nếu không có thị trường đất thực sự thì việc “dồn điền” khó có khả năng xảy ra. Nhưng dần dần, một cái gì đó tương tự như thị trường đất đai đã xuất hiện.

Ví dụ, huyện Mi Đàm, phía bắc tỉnh Quý Châu, để giúp đỡ kế hoạch dài hạn, nhân dân và cán bộ đã ấn định quyền sử dụng đất kéo dài hai mươi năm. Nông dân được quyền thừa kế, chuyển quyền sử dụng và “dồn điền”. Và có những biện pháp khuyến khích người dân khai thác đất bỏ hoang. Kết quả là, đất đai được đưa vào canh tác nhiều hơn, chất lượng đất được cải thiện vì các gia đình chăm sóc kĩ lưỡng hơn, các thiết bị hiện đại được áp dụng. Năm 1995, chính phủ kêu gọi các làng khác theo gương Mi Đàm, và hiện tượng tương tự như quyền sở hữu đất đai bắt đầu lan rộng.

Quyền sử dụng nước

Nước là nguồn tài nguyên khan hiếm, quyền sở hữu có thể phân bổ nước tốt hơn là chính phủ. Ở miền Tây khô hạn của Mĩ, trước đây, đe dọa hạn hán là chuyện thường ngày - không phải vì thiếu nước mà vì hệ thống điều tiết bị quản lí quá chặt chẽ. Ví dụ, những người đầu tiên hút được nước từ dòng suối được ưu tiên hơn những người đến sau, nhưng để duy trì quyền này, họ đã phải bơm liên tục - ngay cả khi nhu cầu về nước của họ không cao.

Trong những năm đầu thập niên 1990, các bang như Montana và Arizona bắt đầu cho phép người dân mua bán quyền sử dụng nước. Trong khi vẫn còn nhiều quy định ngăn cản, thị trường này đã giúp đảm bảo rằng nước sẽ tới những nơi có ích nhất. Từ khi quyền sử dụng nguồn nước có thể được mua và bán, người sử dụng ít (những người có thể sử dụng ít nước hơn hay có thể sử dụng nước đã qua xử lí) có thể chuyển quyền bơm của họ cho những người cần hơn. Hệ thống này có những lợi ích như thế, cho nên thị trường quyền sử dụng nước hiện đã lan ra khắp miền Tây Mĩ.

Cơ chế tư nhân hóa

Các ngành do nhà nước kiểm soát thường là những cơ sở độc quyền, không cho khách hàng bất kì sự lựa chọn nào. Vì vậy, họ có thể (và thực sự) đặt giá cao hơn cho những món hàng hoá và dịch vụ chất lượng thấp. Ngay cả khi những ngành này do một cơ quan nằm dưới quyền của chính phủ quản lí thì đấy vẫn thường là tầng lớp ăn trên ngồi trốc hay bạn bè của họ đang cầm quyền.

Ví dụ, các bonyads (các tập đoàn có vai trò quan trọng trong những ngành không phải dầu khí - ND) ở Iran được coi là những tập đoàn thiện nguyện, kiểm soát khoảng một phần năm nền kinh tế Iran, trong những lĩnh vực như bất động sản, nông nghiệp, sản xuất và vận chuyển hàng hóa. Đấy là những tập đoàn do Shah (vua Ba Tư - ND) thành lập, nhưng bị nhiều người chỉ trích, nói rằng đây không phải là tổ chức từ thiện mà là cơ chế để cho cơ quan quản lí bảo trợ và kiếm lời cho riêng mình. Tuy nhiên, sau cách mạng năm 1979, chính phủ mới coi các tập đoàn này là miếng mồi béo bở, không thể từ bỏ được. Do đó, những tập đoàn này không những vẫn tồn tại mà còn được hưởng những khoản ưu đãi đặc biệt về thuế khóa và các khoản trợ cấp của chính phủ: Thực tế là những tài sản tư nhân bị tịch thu đều được giao cho các tập đoàn này. Họ được lập ra vì quyền lợi của người nghèo, nhưng người hưởng lợi chính hóa ra lại là những người có chức có quyền.

Tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước là phải đưa vào các doanh nghiệp độc quyền ảnh hưởng của sở hữu tư nhân và cạnh tranh và thay vấn nạn tham nhũng bằng thương mại cởi mở. Nó cũng có thể giúp trả lại cho xã hội vốn liếng đã đầu tư vào những doanh nghiệp này. Nhưng để đạt được tất cả những điều mà tầm nhìn này nhắm tới, phải có sức chịu đựng và xây dựng chính sách một cách cẩn thận.

Không có cơ chế duy nhất. Tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước là vấn đề chính trị cũng như vấn đề kinh tế. Mỗi ngành một khác và sẽ cần cách tiếp cận khác nhau. Các ngành khác nhau cả về chủng loại lẫn quy mô và có các nhóm lợi ích khác nhau ngăn chặn cải cách. Vì vậy, biện pháp áp dụng cho dịch vụ như nước hay điện, tức là những ngành mà tất cả mọi người đều cần, phải khác với biện pháp áp dụng cho công ti sản xuất những sản phẩm mà chỉ ít người bị ảnh hưởng.

Có thể bán các doanh nghiệp nhỏ cho các doanh nhân, đặc biệt là doanh nhân nước ngoài, những người có những ý tưởng mới và có vốn. Nhưng bán các công ti của nhà nước cho người nước ngoài có thể gây ra những cuộc tranh cãi.

Đối với các doanh nghiệp lớn hơn, chuyển quyền sở hữu cho nhiều người bằng cách bán cổ phiếu có thể là hữu ích. Nhưng nếu thị trường cổ phiếu còn sơ khai và nhiều người chưa biết cổ phần là gì thì cần phải có quá trình giáo dục sâu rộng. Sau khi Liên Xô sụp đổ, nước Nga tiến hành “tư nhân hóa bằng tem phiếu (voucher)”, thực chất là cho tất cả mọi người số cổ phần như nhau trong các doanh nghiệp nhà nước. Nhưng nhiều người bán các cổ phiếu này với giá rẻ mạt và cuối cùng tầng lớp ăn trên ngối trốc mới, “bọn đầu sỏ” trong lĩnh vực kinh doanh đã chiếm được quyền kiểm soát các doanh nghiệp đó.

Áp dụng các nguyên tắc của thị trường

Quan trọng nhất là trong quá trình tư nhân hóa phải phá vỡ các cơ sở độc quyền. Chính phủ có thể nghĩ rằng họ sẽ thu được nhiều tiền nếu bán doanh nghiệp với đầy đủ các khoản ưu tiên ưu đãi độc quyền, nhưng quyền lực độc quyền sẽ tiếp tục gây tác hại đối với công chúng nói chung. Nếu các cơ sở độc quyền của nhà nước được chia thành những đơn vị cạnh tranh thì về lâu dài, cả chính phủ lẫn người dân đều được lợi. Các doanh nghiệp mới được thành lập sẽ mạnh mẽ hơn, năng động hơn và sáng tạo hơn doanh nghiệp độc quyền tiền bối.

Quá trình tư nhân hóa hệ thống điện thoại, năm 1996, ở Guatemala cho thấy tầm quan trọng của cạnh tranh. Ở đây, thị trường viễn thông đã mở cửa cho cạnh tranh trước khi cơ sở độc quyền viễn thông được tư nhân hóa. Tần số cũng được tư nhân hóa, tạo ra quyền sở hữu phổ sóng điện từ, các công ti truyền thông mới có thể dễ dàng mua và sử dụng. Kết quả là, cạnh tranh lan rộng, mang lại nhiều lựa chọn hơn và vùng phủ sóng lớn hơn. Giá giảm xuống mức thấp nhất trong các nước Mĩ Latin, và số người sử dụng điện thoại di động tăng mấy trăm lần trong chưa đến một thập kỉ .

Làm cho đúng

Có rất nhiều kinh nghiệm quốc tế - và chuyên môn - có thể giúp các nhà cải cách có các chính sách và các cơ chế tư nhân hóa đúng đắn.

Điều quan trọng là quá trình phải hoàn toàn công khai và công chúng phải tham gia cùng với nó. Nếu không, công cuộc cải cách sẽ không được dân chúng chấp nhận. Ví dụ, một số chính phủ ở châu Phi đã tư nhân hóa các dịch vụ như cung cấp nước và ngân hàng bằng cách mời các nhà đầu tư nước ngoài, nhưng không mở ra cơ hội sở hữu cho dân chúng trong nước. Đây không chỉ là ngây thơ về chính trị, mà còn đi ngược lại nguyên tắc đối xử bình đẳng của xã hội tự do.

Hơn nữa, nếu quyền sở hữu bị bó hẹp chứ không lan truyền rộng rãi, thì vẫn có nguy cơ là các ngành đã được tư nhân hóa sẽ bị tay chân của những người trong chính phủ kiểm soát. Điều đó đầu độc ý tưởng về tư nhân hóa thêm nữa và sẽ cản trở việc đưa các nguyên tắc của thị trường vào những lĩnh vực mà nhà nước còn kiểm soát. Dân chúng phải chắc chắn rằng các cơ cấu mới sẽ phục vụ người tiêu cùng chứ không phục vụ bọn tham nhũng, ăn trên ngồi trốc. Đưa nhiều cạnh tranh nhất có thể, đưa sớm nhất có thể, là biện pháp tốt để đảm bảo điều đó.

Dịch vụ nhân văn không cần chính phủ

Nhiều người nghĩ rằng chỉ có chính phủ mới cung cấp được một số dịch vụ công - đặc biệt là những dịch vụ “nhân văn” như y tế, giáo dục và phúc lợi.

Một số người nói rằng các dịch vụ thiết yếu này quan trọng đến mức không thể giao cho thị trường. Trên thực tế, những dịch vụ này quan trọng đến mức không thể giao cho chính phủ. Khi các nhà cung cấp dịch vụ được tài trợ, họ sẽ không cần làm hài lòng khách hàng, như những người cung cấp tư nhân, có tính cạnh tranh, phải làm. Biện pháp làm phồng túi tiền là vận động chính trị gia hay đe dọa cắt đứt dịch vụ nếu nhu cầu của họ không được đáp ứng. Họ sẽ nhắm tới chính phủ, chứ không nhắm tới xã hội.

Các doanh nghiệp tư nhân phải đối mặt với cạnh tranh khốc liệt hơn là cơ sở dịch vụ do nhà nước quản lí. Thường thì pháp luật không cho phép cạnh tranh với các dịch vụ do chính phủ quản lí. Vì vậy, các nhà cung cấp do chính phủ quản lí không cần đổi mới hay thậm chí là nâng dịch vụ của họ lên ngang tầm thời đại, bởi vì khách hàng của họ cũng chẳng có nơi nào khác mà đi.

Nhưng, mặc dù nhiều chính phủ vẫn muốn tự mình quản lí dịch vụ công cộng, thì người ta luôn luôn tìm cách tránh nạn độc quyền. Có rất nhiều ví dụ từ khắp nơi trên thế giới cho thấy các nhà cung cấp phi chính phủ và phi chính thức cung cấp các dịch vụ quan trọng này - và cung cấp tốt hơn chính phủ.

Giáo dục không cần chính phủ

Xin lấy giáo dục làm ví dụ. Nhiều người tưởng rằng trường tư chỉ dành cho người giàu. Nhưng công trình nghiên cứu kéo dài hai năm ở Ấn Độ, Ghana, Nigeria và Kenya do chuyên gia về giáo dục là giáo sư James Tooley tiến hành đã phát hiện ra điều ngược lại. Ở những khu vực nghèo nhất của các nước này, hầu hết học sinh đều học trong các trường không phải của chính phủ. Trong những vùng nghèo nhất ở Hyderabad, Accra và Lagos, chỉ có một phần ba hoặc chưa đến một phần ba trường học là của chính phủ mà thôi. Hai phần ba hoặc hơn hai phần ba học sinh học ở các trường tư thục, nhiều trường là không chính thức, không được chính phủ công nhận. Các chủ sở hữu tư nhân quản lí phần lớn các trường tư thục. Rất ít trường nhận được hỗ trợ từ các tổ chức từ thiện và không trường nào được nhà nước tài trợ - học phí do cha mẹ đóng, thường rất thấp, là khoản thu nhập duy nhất của nhà trường .

Mặc dù vậy, Tooley phát hiện ra rằng thành tích trong các trường tư thục cao hơn hẳn. Ở Hyderabad, điểm trung bình môn toán cao hơn các trường công lập khoảng 20% - mặc dù chi phí trả lương giáo viên trong khu vực tư nhân chỉ nằm trong khoảng một phần tư tới một nửa chi phí trong khu vực của chính phủ. Các tiêu chuẩn khác cũng cao hơn tương tự. Tooley phát hiện ra rằng giáo viên trong các trường công lập ngủ gục ngay tại bàn làm việc. Giáo viên trường công thường bỏ giờ hơn giáo viên trường tư. Các trường tư thục có  bảng đen, sân chơi, bàn uống nước và nhà vệ sinh tốt hơn trường công (Chỉ có một nửa trường công lập có nhà vệ sinh, trong khi 96% -  100% trường tư có nhà vệ sinh). Tỉ lệ học sinh/giáo viên trường tư chỉ gần bằng một nửa tỉ lệ học sinh/giáo viên trường công.

Chính phủ dường như không ý thức được tầm quan trọng của giáo dục tư nhân trong các vùng nghèo khổ. Tài liệu của chính phủ Trung Quốc chỉ ghi nhận 44 trường tư thục ở tỉnh miền núi Cam Túc, mặc dù các nhà nghiên cứu của Tooley tìm được 696 trường, 593 trường trong số đó có tới 61.000 trẻ em đến từ những bản làng xa xôi nhất. Phần lớn là do phụ huynh và dân làng quản lí. Trường tư phát triển mạnh, mặc dù thu nhập trung bình ở Cam Túc chỉ khoảng 150 USD một năm. Ngay cả ở Kibera, Kenya - khu ổ chuột lớn nhất ở phía nam sa mạc Sahara, châu Phi, với khoảng 750.000 dân - Tooley cũng tìm được 76 trường tư thục, với 12.000 học sinh.

Đơn giản là, thậm chí ở một số khu vực nghèo nhất thế giới, sáng kiến tư nhân có thể và thực sự cung cấp được nền giáo dục với tiêu chuẩn cao hơn so với trường công. Và chi phí thấp đến mức ngay cả các gia đình nghèo cũng có thể cho con đi học. Dường như hoàn toàn không cần chính phủ nhúng tay vào lĩnh vực giáo dục.

Không có gì ngạc nhiên là các nước giàu, tức là những nước có nhiều trường công lập, đều mong muốn đưa cạnh tranh và sự lựa chọn của phụ huynh vào lĩnh vực giáo dục. Năm 1991, Thụy Điển đã áp dụng hệ thống mới, trong đó chính phủ tiếp tục trả các khoản chi phí cơ bản cho việc học tập, nhưng những nhóm phi lợi nhuận và những nhóm tìm kiếm lợi nhuận có thể thành lập trường để hưởng những khoản tài trợ đó - trên cơ sở số học sinh mà họ thu hút được. Ngay cả những người phê phán, ví dụ như công đoàn giáo chức, ban đầu phản đối cuộc cải cách này, hiện nay đã quay sang ủng hộ nó; đấy là do hiệu quả, khả năng sáng tạo và chất lượng của hàng ngàn ngôi trường mới được thành lập - đặc biệt ở những khu vực nghèo khổ và khó khăn nhất. Một số nước đã áp dụng mô hình tương tự.

Y tế không cần chính phủ

Y tế là dịch vụ quan trọng, ở nhiều nước, đấy là ngành do chính phủ cung cấp là chính - thường được bảo vệ nhằm chống lại các đối thủ cạnh tranh bằng những ưu tiên về mặt pháp lí, những khoản trợ cấp lấy từ tiền thuế và những quy định khác. Một lần nữa, nó lại hướng sự chú ý của các nhà cung cấp của nhà nước vào việc xin chính phủ cấp cho nhiều tiền hơn và nhiều đặc quyền hơn, chứ không phải là cung cấp dịch vụ tốt cho người bệnh.

Mĩ thường bị chỉ trích vì thị trường y tế được coi là “tự do” có chi phí rất cao. Chắc chắn là đắt rồi; nhưng trên thực tế, đấy lại là một trong những hệ thống bị điều tiết chặt chẽ nhất trên thế giới, và chi tiêu bình quân của chính phủ trên đầu người cho lĩnh vực y tế cũng đứng thứ ba thế giới (chỉ sau Na Uy và Luxembourg). Thuế và quy định gắn bảo hiểm y tế vào nơi làm việc - làm cho người dân không được bảo hiểm trong giai đoạn đang tìm việc làm.

Trong khi người lao động (được các bác sĩ khuyến khích) đòi làm những xét nghiệm và những biện pháp điều trị mà thực ra họ không cần vì chi phí không phải do họ tự trả, mà người sử dụng lao động phải trả. Quy định cũng nói rõ phải đưa vào hợp đồng bảo hiểm y tế những điều khoản nào và hợp đồng có thể được bán như thế nào (ví dụ, chỉ cho công ti bảo hiểm hoạt động trong bang của mình, làm cho họ không thể thu được lợi ích của nền kinh tế quy mô lớn). Tương tự, hoạt động y tế được quy định bởi những yêu cầu của chứng chỉ hành nghề, chủ yếu là do các bác sĩ tự đặt ra – giới hạn số lượng bác sĩ và thù lao cao. Tất cả những quy định này (và nhiều quy định khác) góp phần làm gia tăng chi phí trong lĩnh vực y tế của Mĩ.

Ngược lại, Singapore - đất nước nhỏ bé này, trên thực tế, lại giàu có hơn Mĩ - chỉ chi khoảng một phần sáu số tiền bình quân trên đầu người của Mĩ cho những chương trình y tế do chính phủ tài trợ mà thôi. Nước này chỉ yêu cầu các gia đình tiết kiệm khoảng một phần năm thu nhập cho chữa bệnh, hưu trí và nhà ở (chính phủ có chương trình tài trợ cho những nhu cầu chữa bệnh khi xảy ra thảm họa). Việc người dân gửi tiền vào tài khoản tiết kiệm dành riêng cho chữa bệnh làm cho họ quan tâm tới việc nhận được giá trị tốt, còn các bác sĩ và phòng khám tư nhân thì phải cạnh tranh để tìm khách hàng.

Ở Thụy Sĩ, chính phủ không có cơ quan bảo hiểm: người dân phải mua bảo hiểm và dịch vụ y tế từ các nhà cung cấp tư nhân. Vai trò của chính phủ chỉ là trợ cấp - không phải cho các nhà cung cấp, mà cho những bệnh nhân không đủ khả năng chi trả cho những dịch vụ chăm sóc y tế cơ bản. Vì vậy, một lần nữa, khác với người Mĩ, tất cả người dân Thụy Sĩ đều tìm cách thu được giá trị cao nhất cho khoản tiền mà họ chi cho việc chăm sóc sức khỏe. Nhiều người châu Âu coi thị trường nói chung là tự do của Thụy Sĩ như hệ thống y tế tốt nhất thế giới.

Phúc lợi không cần chính phủ

Hình thức phúc lợi tốt nhất đối với người nghèo là có việc làm được trả lương. Nhưng các chương trình phúc lợi do chính phủ quản lí lại “phá hủy” việc làm. Ở nhiều nước châu Âu, “bảo hiểm xã hội” được tài trợ bởi khoản thuế đặc biệt, đánh vào những người đang làm việc, làm tăng chi phí đối với người sử dụng lao động và làm cho họ không thích thuê thêm người mới. Có nghĩa là, nhiều người hưởng trợ cấp thất nghiệp hơn, cần phải tiếp tục tăng thuế để tài trợ cho trợ cấp thất nghiệp, dẫn đến thậm chí còn ít người được thuê hơn nữa. Đây là vòng xoáy đi xuống.

Cho đến giữa thế kỉ XX, Thụy Điển là nước tự do, thuế suất thấp và là quốc gia thịnh vượng. Sau đó, trong hai thập kỉ, tính từ năm 1970, nước này đã bắt đầu áp thuế suất rất cao để có thể tài trợ cho các chương trình phúc lợi toàn diện (Thực ra, năm 1976 một tác giả người Thụy Điển đã phàn nàn rằng thuế suất biên (marginal tax rate - là mức thuế mà một cá nhân phải nộp cho một đơn vị thu nhập tăng thêm - ND) của bà đã lên tới 102%!) Thuế cao làm cho người ta không muốn làm việc và kinh doanh. Những khoản thuế này đã đẩy Thụy Điển vào tình trạng tăng trưởng thấp trong suốt hai thập kỉ, cho đến những năm 1990, khi chính sách của họ chuyển theo hướng ngược lại.

Các nước tự do thường giàu có hơn; và các nước giàu có hơn thường chi nhiều hơn cho việc giúp đỡ người nghèo. Về mặt đạo đức, đây là cách làm lành mạnh hơn so với việc chính phủ lấy tiền của người dân thông qua thuế khóa để chi cho các chương trình phúc lợi do chính mình đặt ra - chứ không chỉ vì chính phủ thường mang lại lợi ích cho bạn bè và áp đặt thuế khóa lên những người chống lại họ. Từ thiện thực sự là chuyển một cách tự nguyện từ người này sang người khác, chứ không phải là bắt buộc.

Một vấn đề nữa liên quan tới các chương trình phúc lợi của chính phủ là chúng tạo ra văn hóa dựa dẫm. Vì là những chương trình lớn và do các công chức điều khiển, những chương trình này chắc chắn phải hoạt động trên cơ sở luật lệ, chứ không thể trên cơ sở đánh giá nhu cầu của từng cá nhân và tiềm năng của những người thụ hưởng, như các tổ chức từ thiện thường làm. Làm như thế là khuyến khích người ta “chơi lại” luật lệ để đảm bảo rằng họ được đưa vào danh sách những người được hỗ trợ. Đôi khi, các gia đình nghèo cố tình làm cho hoàn cảnh của họ trầm trọng thêm để đủ điều kiện nhận nhiều hỗ trợ - trái ngược với mục đích của chúng ta. Trong các nhà nước phúc lợi lâu đời nhất và lớn nhất, như Vương quốc Anh, các quan chức đang chứng kiến thế hệ lệ thuộc thứ ba - các gia đình sống bằng trợ cấp, trước đó, cha mẹ và ông bà họ cũng đã từng sống như vậy.

Giúp đỡ lẫn nhau, được tổ chức từ thiện tư nhân giúp đỡ là lựa chọn nhân đạo hơn, có tính khuyến khích hơn và hiệu quả hơn. Trước những năm 1940, Vương quốc Anh đã từng có hệ thống phúc lợi của giai cấp công nhân khá thành công, trước khi nó bị nhà nước phúc lợi quét sạch. Đây là những tổ chức thuận tiện, các thành viên đóng góp theo tuần, đổi lại, họ sẽ được trả trợ cấp thất nghiệp, bảo hiểm y tế và thậm chí là chi phí cho việc ma chay. Các tổ chức này thường tập trung vào các ngành nghề đặc biệt, vì vậy các tổ chức có thể đáp ứng những nhu cầu đặc biệt của người lao động trong những ngành nghề đó. Hàng triệu gia đình, đặc biệt là những gia đình nghèo hơn, đã quyết định trở thành thành viên của một trong những tổ chức như thế. Phúc lợi cho tất cả mọi người, mà không cần chính phủ, chắc chắn là mục tiêu khả thi.

Phục hồi công tác thiện nguyện

Nhiều người dân sống ở các nước có hệ thống nhà nước phúc lợi khẳng định rằng tổ chức từ thiện và các hoạt động thiện nguyện tư nhân không thể thay thế được những khoản trợ cấp và lương hưu hào phóng do thuế khóa tài trợ. Tất nhiên, chính phủ dễ dàng chi một cách “hào phóng” bằng tiền của người khác và các chính trị gia dễ dàng tung ra những lời hứa sẽ đem lại những lợi ích phi lí nhất vào lúc này, trong khi họ biết rằng thế hệ sau sẽ phải trả thay cho họ. Đấy là lí do để ngăn chặn, không cho các chính trị gia dính dáng tới phúc lợi xã hội. Nhưng, ngoài ra, nếu nhà nước có những khoản trợ cấp lớn thì các gia đình sẽ không còn động cơ tự kiếm sống, còn các cá nhân cũng không còn động cơ tìm việc làm, họ sẽ thích sống bằng trợ cấp hơn - họ càng không muốn nếu đang làm việc phải đóng nhiều thuế để tài trợ cho hệ thống phúc lợi xã hội. Mặc dù phúc lợi xã hội có mục đích tốt, nhưng kết quả cuối cùng lại là hút kiệt hi vọng và tham vọng của người dân và buộc họ phải sống cuộc đời phụ thuộc và người khác.

Những nước muốn chuyển theo hướng tự do phải bắt đầu bằng cách chia hệ thống phúc lợi nhà nước quá cồng kềnh của họ thành những hệ thống nhỏ hơn hẳn và mang tính khu vực hơn. Những hệ thống này thậm chí có thể được “cá nhân hóa” thành tài khoản cá nhân. Nó có thể giúp làm cho các gia đình nhận rõ trách nhiệm của mình, và để họ hiểu rằng họ được những người đóng thuế bằng xương bằng thịt hỗ trợ chứ không phải là “hệ thống” mù mờ nào đó đang giúp đỡ họ. Và việc chia nhỏ hệ thống như thế tạo điều kiện để quản lí một cách hiệu quả hơn - bởi các nhà cung cấp tư nhân.

Ví dụ, hệ thống lương hưu của Chile. Năm 1981, nước này đã tách hệ thống lương hưu kém cỏi và không công bằng do nhà nước quản lí thành các tài khoản cá nhân. Người lao động bắt buộc phải tiết kiệm để dành cho giai đoạn nghỉ hưu, nhưng họ có thể lựa chọn giữa một số nhà cung cấp để quản lí quỹ của mình. Hệ thống này thúc đẩy trách nhiệm cá nhân trong việc tiết kiệm, người lao động được lợi hơn và do đó, được nhiều nước trên những lục địa khác nhau bắt chước.

Ví dụ khác là hệ thống các tài khoản tiết kiệm để chữa bệnh của Singapore (xem bên trên), giao trách nhiệm cho các cá nhân và gia đình, khuyến khích người dân chăm lo sức khỏe và những nhu cầu khác của mình. Có thể tái lập các tổ chức tương trợ trước đây ở Vương Quốc Anh bằng cách chia các khoản trợ cấp của nhà nước thành tài khoản cá nhân của từng người.

Khi bộ máy hỗ trợ của nhà nước hoạt động kém hiệu quả được cải cách theo những mô hình như vậy, thì các cá nhân sẽ tích cực hơn trong việc tìm kiếm việc làm và dựa vào nỗ lực của mình và sự hỗ trợ của gia đình, chứ không dựa vào nhà nước nữa. Vẫn cần các tổ chức từ thiện và các hoạt động thiện nguyện tư nhân, nhưng sẽ nằm trong tỉ lệ có thể quản lí được chứ không quá lớn như hiện nay. Và, như chúng ta đã thấy, tự do và thuế khóa thấp là biện pháp tốt để người dân có cả ý chí lẫn của cải để có thể trở thành những người hào phóng, tức là có động cơ mà nhà nước lớn và thuế khóa cao đã làm cho tiêu tan.

Toàn cầu hóa và thương mại

Những lợi ích của toàn cầu hóa

Tương tự như Nepal, nhiều nước lo lắng không biết thị trường ngày càng toàn cầu hơn sẽ ảnh hưởng như thế nào đối với họ. Nhưng phần lớn những lo lắng như thế bị đặt không đúng chỗ và những lợi ích tích cực thu được từ quá trình toàn cầu hóa và thương mại là rất đáng kể.

Nhờ cơ chế giá cả của thị trường, mà bây giờ chúng ta có thể buôn bán trực tiếp và gián tiếp với người dân ở khắp nơi trên thế giới. Quần áo chúng ta mặc, thực phẩm chúng ta ăn, các thiết bị trong nhà, trong văn phòng và nhà máy của chúng ta, tất cả đều là sản phẩm của nhiều nước ở xa đến mức có thể làm chúng ta kinh ngạc.

Nhưng toàn cầu hóa thị trường hoạt động theo cả hai hướng. Nó không chỉ tạo điều kiện cho các nước giàu mua sản phẩm trên khắp thế giới. Nó cũng tạo điều kiện cho người dân trong những nước từng bị coi là xa xôi cải thiện tương lai của mình bằng cách đưa sản phẩm của mình vào thị trường quốc tế. Ví dụ, người nông dân trong khu vực nên trồng những loại cây gì? Trước đây, nguồn thông tin duy nhất về giá nông sản là các thương gia địa phương hay cơ quan nhà nước, và dĩ nhiên là họ quan tâm tới quyền lợi chính mình. Giá cả trong khu vực có thể lên xuống thất thường, phụ thuộc vào nhiều yếu tố, ví dụ như thời tiết. Và thị trường khu vực không phải lúc nào cũng được tổ chức tốt. Hiện nay, người nông dân có thể dùng điện thoại di động để gọi điện và kiểm tra nhiều trang web liệt kê giá cả thị trường - trong đó có giá trong tương lai - cho hầu như bất kì loại cây trồng nào, trên vô số thị trường toàn cầu. Người nông dân ở bất cứ nơi nào cũng đều có thể bán trên thị trường quốc tế, được tổ chức tốt, với giá có thể dự đoán được.

Mở cửa New Zealand

New Zealand là ví dụ về đất nước đã thay đổi hoàn toàn bằng cách hủy bỏ tất cả các quy định về buôn bán và ngoại thương. Trong những năm đầu thập niên 1980, nước này lâm vào tình trạng kinh tế trì trệ và khó khăn, chủ yếu là do những quy định như thế. Nhưng, bắt đầu từ năm 1984, nước này đã từ bỏ chủ nghĩa bảo hộ và đã tiến hành tự do hóa thương mại quốc tế, mở cửa thị trường cho cạnh tranh toàn cầu. Hủy bỏ tất cả các khoản trợ cấp cho công nghiệp và nông nghiệp. Bãi bỏ điều tiết đối với thị trường trong nước, trong đó có thị trường lao động từng có những quy định khắt khe: Trở thành thành viên công đoàn là công việc tự nguyện và để cho người lao động và người sử dụng lao động đàm phán hợp đồng lao động.

Các dự báo thảm khốc từ các nhà vận động hành lang, các học giả, các nhà lãnh đạo tôn giáo và cán bộ công đoàn - rằng bãi bỏ điều tiết như thế sẽ tạo ra “nền kinh tế bóc lột thậm tệ” - tất cả đều chứng tỏ là sai. Lương trung bình tăng. Hợp đồng về lương bổng được giải quyết nhanh chóng hơn. Bãi công gần bằng không. Tỉ lệ thất nghiệp giảm - và giảm nhanh nhất trong dân chúng người Maori, người nhập cư và những người nghèo hay những người lâm vào hoàn cảnh khó khăn khác. New Zealand đã trở thành một trong những nước tự do nhất và cạnh tranh nhất thế giới .

Bản sắc văn hóa

Một số người lo ngại rằng toàn cầu hóa thị trường có thể tước đoạt bản sắc và văn hóa độc đáo của các nước. Đặc biệt là, sự lan tràn các thương hiệu Mĩ làm gia tăng lo ngại cho rằng các nước sẽ bắt đầu giống nhau đến mức đáng ngại, rằng hàng hóa và cách sống phương Tây sẽ xóa sổ hàng hóa và cách sống của những địa phương khác và những nền văn hóa cao nhất thế giới sẽ bị mẫu số chung thấp nhất lấn át.

Chắc chắn, văn hóa kinh tế và văn hóa xã hội đang thay đổi. Những sản phẩm từng có thời là hàng “độc” của nước nào đó thì hiện nay đã xuất hiện trên các đường phố đông người của tất cả các nước. Nhưng không có nghĩa là lựa chọn và đa dạng đang biến mất dần. Ngược lại, nó có nghĩa là người dân của mỗi nước hiện đã có nhiều lựa chọn hơn hẳn trước đây. Ví dụ, người dân Vương quốc Anh không còn ăn những món ăn vô vị và nấu nhừ nữa. Bây giờ họ có thể tìm được nhà hàng, cửa hàng bán món ăn mang về và siêu thị bán những món ăn khác nhau của Ấn Độ, Việt Nam, Mĩ Latin, Iran, Mông Cổ, Ba Lan và vô số món ăn khác. Và những người khác trên khắp thế giới cũng được lựa chọn như thế - sự lựa chọn mà trước đây chỉ một ít người may mắn, tức là những người giàu có, đủ tiền chu du thiên hạ thì mới được hưởng. Không phải là các nền văn hóa đang biến mất; mà các nền văn hóa mở rộng đến mức mọi người đều có thể thưởng thức.

Các nền văn hóa không bao giờ đứng yên và không thay đổi, như những người muốn bảo vệ, không cho quá trình toàn cầu hóa tác động tới chúng, vẫn hiểu. Nền văn hóa của đất nước nào cũng luôn luôn thay đổi và nền văn hóa càng chói lọi và càng sinh động thì càng tạo ra nhiều ý tưởng mới và càng thay đổi nhanh hơn. Nghệ thuật, âm nhạc, văn học, lối sống, thị hiếu và thời trang của những nước đầy sinh lực nhất hiện nay khá xa lạ với nghệ thuật, âm nhạc, văn học, lối sống, thị hiếu và thời trang của những người sống ở đó cách đây chỉ một thế kỉ.

Các nền văn hóa đều được lợi khi tiếp xúc với các nền văn hóa khác, tạo điều kiện cho người dân lựa chọn những yếu tố phù hợp nhất với cuộc sống và thời đại của mình. Nhờ thương mại quốc tế mà chúng ta có thể thấy và hiểu những yếu tố văn hóa của nước ngoài mà chúng ta cho là hữu ích, có thể thích hợp với chúng ta. Nhưng quá trình thay đổi như thế đã diễn ra trong một thời gian dài, trước khi người ta nói về toàn cầu hóa.

Và nhiều thay đổi mà chúng ta tiếc nhất, sự mất mát của những thành phần sôi động nhất của nền văn hóa của chúng ta lại không phải là do chủ nghĩa đế quốc về văn hóa từ nước ngoài mà đơn giản là kết quả của hiện đại hóa. Các nghi lễ, phong tục, trang phục dân tộc cổ xưa biến mất, không phải vì toàn cầu hóa, mà vì cuộc sống thay đổi. Các lễ hội từng là dấu mốc của những mùa cụ thể, là thành tố quan trọng đối với các cộng đồng nông nghiệp, nhưng bây giờ, trong cái thế giới mà một nửa dân số sống trong các thành phố, người ta không còn chú ý nhiều đến các lễ hội này nữa .

Có thể đấy cũng là lí do làm cho văn hóa thay đổi. Lực lượng chiếm đóng áp đặt nhiều nền văn hóa lên nhân dân các nước bị chiếm và nền văn hóa của những nước ít tự do nhất thực sự bị tổn hại. Chúng ta phải chào mừng sự kiện là du lịch được cải thiện và nhiều người lên tiếng hơn làm cho các nước khó mà giữ được nền văn hóa trong đó một số nhóm người thường xuyên bị lạm dụng, bị áp bức hay bị phân biệt đối xử. 

Tầm quan trọng của hòa bình

Adam Smith từng viết: “Điều kiện tiên quyết mà nhà nước cần làm để đưa từ tình trạng man rợ nhất thành mức độ giàu có nhất là hòa bình, thuế khóa nhẹ và công lí có thể chấp nhận được..” .

Câu hỏi: Các nước giàu giành được quá nhiều của cải của thế giới?

Trả lời: Không. Của cải là do bạn tạo ra, bằng kĩ năng, dám nghĩ dám làm, nghị lực, nỗ lực, tổ chức và đầu tư. Các nước giàu chắc chắn là tiêu dùng của cải, nhưng họ cũng làm ra của cải. Và không chỉ cho mình: Họ phát minh và phát triển các sản phẩm và qui trình có tầm quan trọng sống còn trong việc cải thiện đời sống của tất cả mọi người, nhất là đời sống của những người nghèo nhất thế giới.

Ví dụ, những tiến bộ trong lĩnh vực y học đang giúp xóa sổ một số căn bệnh lan tràn nhiều nhất trên thế giới như bệnh lao và bệnh sốt rét. Công nghệ di truyền giúp gia tăng cả sản lượng lẫn khả năng chống sâu bệnh của lúa và những cây lương thực khác. Vật liệu mới làm cho các tòa nhà trở nên rẻ hơn và an toàn hơn.

Tài sản không phải là cái bánh có kích thước cố định, và các nước giàu có giành được phần lớn hơn. Ngược lại, các chuyên gia từ các nước giàu có đang tạo ra những cơ hội mới cho những người khác.

Chắc chắn là, muốn có nền kinh tế tự do thịnh vượng thì phải có hòa bình ở cả trong nước lẫn nước ngoài. Người ta sẽ không đầu tư vào các doanh nghiệp và không tích lũy vốn sản xuất nếu họ tin rằng của cải của mình có thể bị lực lượng quân sự hay quân đội xâm lược cướp bóc. Còn những nước có công dân buôn bán với công dân các nước khác ít có khả năng xung đột với những nước đó. “Nếu hàng hóa không đi qua biên giới thì quân đội sẽ vượt biên” - người ta thường gán câu này cho Frédéric Bastiat, một nhà kinh tế học và chính trị gia người Pháp thế kỉ XIX .

Hòa bình mang lại lợi ích cả về kinh tế lẫn văn hóa. Hòa bình tạo điều kiện hướng các nỗ lực và nguồn lực vào hoạt động sản xuất chứ không phải là hoạt động phá hoại. Nó cung cấp các điều kiện để tạo ra vốn liếng và nền kinh tế tự do thịnh vượng. Nó tạo điều kiện cho người ta lập kế hoạch cho tương lai của mình và gia đình mình. Nó cho họ thời gian, của cải và lòng tự tin để theo đuổi mục tiêu về văn hóa và giáo dục. Hòa bình còn tạo điều kiện để cho con người đi lại tự do, tự do vận chuyển hàng hóa và truyền bá tư tưởng - truyền bá kiến thức, thịnh vượng và đổi mới.

Quan điểm thấu triệt khác của Adam Smith là chúng ta không cần phải làm cho các nước khác nghèo đi để chính mình trở nên giàu có. Sẽ tốt hơn cho chúng ta nếu khách hàng của chúng ta là người giàu chứ không phải người nghèo . Tương tự, chúng ta không cần làm cho người khác yếu đi để mình trở nên khỏe mạnh. Cả hai bên đều được lợi khi có hòa bình.

Phải thường xuyên đấu tranh thì mới có hòa bình. Phải bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân. Và có thể cần chính phủ (hạn chế) tham gia vào việc phân bổ những nguồn lực cần thiết. Nhưng các chính phủ trở nên quá lớn cũng dễ biến thành chính phủ quân phiệt - có thể tìm cách che giấu tình trạng nghèo nàn và mất tự do bằng cách nói rằng, vì an ninh của đất nước, cần phải hi sinh, cần có sự thống nhất về mục tiêu và sức mạnh quân sự. Người dân ở những xã hội tự do cũng có lòng trung thành với đất nước mình; nhưng họ trung thành với xã hội cởi mở và tự do, với gia đình, bạn bè, với khách hàng và các hiệp hội tự nguyện - chứ không trung thành với nhà cai trị độc tài, với một lá cờ hay giấc mơ mang tính dân tộc chủ nghĩa.

Một số người nghĩ rằng muốn có hòa bình thì phải có chính phủ siêu quốc gia. Trong khi các diễn đàn quốc tế - trong đó, người ta có thể nói ra những sự khác biệt và tháo ngòi nổ những cuộc xung đột tiềm tàng - là những thiết chế hữu ích, thì chúng ta cũng không nên nghĩ rằng chính phủ thế giới sẽ có mặt nào đó tốt hơn những quốc gia hiện nay. Với quy mô rộng lớn và khoảng cách thậm chí còn xa dân chúng hơn, xu hướng phình ra và lạm dụng quyền lực của chính phủ còn lớn hơn. Và không có ai có thể tránh được sự lạm quyền bằng cách đi đến khu vực khác trên thế giới. Không, cách thúc đẩy hòa bình tốt nhất làm cho chính phủ nhỏ đi chứ không làm cho nó lớn thêm và dựa vào xu hướng tự nhiên của con người là hợp tác một cách hòa bình và cùng nhau cải thiện điều kiện sống của mình.