January 12, 2019

Huyền thoại về siêu cường Trung Quốc

J.R. Dunn

Phạm Nguyên Trường dịch

Thời Chiến tranh Lạnh người ta nói nhiều về sức mạnh vĩ đại của Liên Xô. Người ta bảo chúng ta rằng Liên Xô là siêu cường ngang hàng với Mỹ, thậm chí có thể còn hơn Mỹ. Biểu tượng này được cánh tả, tức là những muốn Liên Xô chiến thắng và những người theo chủ nghĩa hòa bình - hy vọng ngăn chặn chiến tranh trước khi nó có thể bắt đầu - truyền bá, và được đoàn quân khổng lồ những người theo phái tự do lặp lại vì họ nghe thấy hai nhóm người kia nói như thế. (Phần lớn chủ nghĩa tự do có thể được giải thích theo cách này. Đấy là ý thức hệ “Tôi nghe người ta nói thế”).


Không cần phải nói rằng đó là điều nhảm nhí được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Sự sụp đổ của Liên Xô cuối thập niên 1980 cho thấy Liên Xô chưa bao giờ là cường quốc - một nền kinh tế không sản xuất, vũ khí không hoạt động, dân chúng nghiện rượu và tuyệt vọng. “Nước Bulgaria với vũ khí hạt nhân”, một người nào đó đã mô tả nó như thế, và không thể nào chân thật hơn. Hiện nay cũng vẫn thế, mặc cho những lời thề thốt của Vladimir Putin, có khả năng là nó sẽ vẫn như thế trong tương lai có thể nhìn thấy được.

January 3, 2019

Huawei và an ninh quốc gia

Peter Skurkiss

Phạm Nguyên Trường dịch

Huawei là một công ty viễn thông và thiết bị điện tử tiêu dùng khổng lồ đa quốc gia của Trung Quốc. Một số sự kiện cơ bản về công ty:

- Có hơn 170.000 nhân viên,

- Hiện là nhà sản xuất thiết bị viễn thông lớn nhất thế giới,

- Do một kĩ sư từng phục vụ trong Quân đội Giải phóng Nhân dân (PLA) thành lập năm 1987,

- Đầu tư rất nhiều vào nghiên cứu và phát triển (R & D), và

- Tên công ty có nghĩa là “Trung Quốc có thể”.

December 30, 2018

Hiên ngang kiểu Cuba, selfie kiểu Trung Quốc!

Tâm Don

Và tại sao Cuba một thời lừng danh là Đảo Ngọc vẫn mãi vướng vào vòng “hiên ngang Cuba”?

Cuba vẫn hiên ngang


Sau một khoảng thời gian ngắn hy vọng và thấp thỏm đợi chờ, giờ đây, thế giới yêu chuộng tự do và tiến bộ đã thực sự thất vọng não nề về Cuba và buồn thương cho nhân dân Cuba. Ngày 22-12 vừa qua, quốc hội Cuba đã hoàn tất dự thảo cuối cùng về bản hiến pháp mới, theo đó, đảng cộng sản vẫn độc tôn lãnh đạo, không có đa đảng đa nguyên, tuy nhiên bản dự thảo hiến pháp mới khẳng định kinh tế thị trường là điều cần thiết.

Selfie kiểu Trung Quốc!

Không phải lúc nào những vẻ đẹp rực rỡ và nhiệm màu của tự do- dân chủ- nhân quyền cũng chiến thắng sự khao khát quyền lực tột độ của các chế độ độc tài. Nhân loại, trên con đường phát triển và hoàn thiện, luôn luôn bị những thế lực đen tối quấy phá, tấn công. Tuy vậy, thực tế đã chứng minh rằng, tự do- dân chủ- nhân quyền luôn có giá trị lớn lao hơn bạo lực và cấm đoán của độc tài, và tự do- dân chủ- nhân quyền luôn luôn là đích đến, là khát khao mãnh liệt của thế giới tiến bộ.

Đó là hai hình ảnh trái ngược nhau giữa hai nước Đông Đức và Tây Đức. Cùng chung chủng tộc, cùng chung ngôn ngữ và văn hóa, nhưng Tây Đức với thiết chế tự do- dân chủ- nhân quyền đã biến đất nước thành cường quốc, con người hết sức bao dung và độ lượng. Trong khi đó, Đông Đức với thiết chế độc tài, đã có một nền kinh tế kiệt quệ, con người tồn tại bằng nghi kỵ và giả dối. Cộng hòa liên bang Đức sau khi thống nhất đất nước đã nhanh chóng xóa mờ sự khác biệt giàu nghèo giữa hai miền đông- tây, nhưng đã 30 năm trôi qua, đất nước này vẫn không thể xóa bỏ hết những nỗi đau tâm hồn và trí tuệ tồn đọng trong tâm thế những người dân đã sống trong chế độ độc tài. Bằng chứng sống động là, kỹ năng làm việc trong các doanh nghiệp của người dân vùng đông chỉ có giá trị bằng 67% của người dân vùng tây.

Còn đó một Hàn Quốc và Bắc Triều Tiên để đối sánh về giá trị của tự do- dân chủ- nhân quyền và quái thai độc tài gia tộc. Cuối những năm 1965 trở về trước, Bắc Triều Tiên có đầy đủ trọn vẹn những cơ sở công nghiệp do Nhật Bản để lại, có nhiều tài nguyên khoáng sản, trong khi Hàn Quốc không có gì, nên có thu nhập trên đầu người cao gấp đôi Hàn Quốc. Nhưng chỉ 5 năm sau, nghĩa là vào năm 1970, Hàn Quốc đã đuổi kịp Bắc Triều Tiên về thu nhập trên đầu người. Vào năm 1989, khi thực sự có thiết chế dân chủ, Hàn Quốc đã nhanh chóng trở thành một quốc gia giàu có và sáng tạo, có nhiều thương hiệu nổi tiếng thế giới như Samsung, Huyndai…, con người Hàn Quốc nhân bản cao cả và giàu lòng vị tha. Trong khi đó, Bắc Triều Tiên có gì ngoài đói nghèo, bất hạnh và ngu muội?

Lãnh thổ Hongkong và Đài Loan được điều hành bởi người Hoa như chính người Hoa điều hành đất nước Trung Quốc. Nhưng với thiết chế dân chủ lâu đời được người Anh dày công xây dựng, Hongkong đã mau chóng thịnh vượng, trở thành trung tâm tài chính và dịch vụ của cả Châu Á, con người Hongkong cũng đầy chất yêu thương và dung dị, có văn hóa cao. Lãnh thổ Đài Loan chỉ thực sự có dân chủ khoảng hơn 20 năm, nhưng thiết chế dân chủ đã giúp Đài Loan nhảy vọt về kinh tế với thu nhập 26.000 USD/ người/ năm, gấp 3 lần “kỳ tích” Trung Quốc. Cũng là người Hoa, nhưng người Hoa Đài Loan nói nhỏ, ăn nhẹ, lịch sự không như người Hoa Trung Quốc ăn to nói lớn, bất lịch sự, thô lỗ cục cằn và nhiều bạo lực. Điều gì làm nên sự khác biệt đó, tất cả là câu chuyện của thể chế. Một thể chế xấu sẽ tạo ra những kỳ quái, một thể chế tốt sẽ tạo ra những điều tốt đẹp.

Zimbabwe và Venezuela cách đây 40-20 năm là những đất nước có thiết chế tự do- dân chủ- nhân quyền. Hai đất nước này là điển hình về thành công kinh tế- xã hội ở Châu Phi và Nam Mỹ với sự giàu có, ổn định và hạnh phúc. Nhưng khi hai đất nước này vướng vào vòng kim cô độc tài( Zimbabwe vướng vòng độc tài vào năm 1979, Venezuela vướng vòng độc tài vào năm 1998), cả hai đã tụt dốc không gì cưỡng được. Hiện tại, đói khát, thiếu thực phẩm, thuốc men y tế, bệnh tật hoành hoành và lạm phát kỷ lục đang hành hạ nhân dân hai nước.

Chừng đó dẫn chứng liệu có đủ sức thuyết phục về các giá trị của tự do- dân chủ- nhân quyền, về quái đản độc tài chưa nhỉ? Và tại sao Cuba một thời lừng danh là Đảo Ngọc vẫn mãi vướng vào vòng “hiên ngang Cuba”?

Vừa biết xây, vừa giỏi phá


Cộng đồng mạng trên toàn thế giới đang thể hiện nhiều trạng thái tâm lý và nhận thức khác nhau về một hình ảnh lạ đời ở Trung Quốc: người dân Bắc Kinh đang chụp hình tự sướng(selfie) với những chiếc khẩu trang bịt kín mặt. Một người bình luận: “Tự sướng mà thế này ư, thật quái gở”. Một người khác bình luận: “ Một kiểu tự sướng độc đáo”. Ai đó xót xa: “Tự sướng có nghĩa là che dấu nỗi đau”…..

Tháng 12-2018, tròn 40 năm mở cửa về kinh tế, Trung Quốc đã đạt được một số thành quả. Trước khi mở cửa, Trung Quốc đắm chìm trong đói khát, nội chiến- chiến tranh, loạn lạc của những khát vọng điên rồ. Hiện tại, GDP bình quân đầu người của Trung Quốc đang ở mức 8600 USD/ người/năm, thuộc mức trung bình thấp, và chính thức rơi vào bẫy thu nhập trung bình thấp, nếu biết rằng, GDP của Hongkong là 38.000 USD/ người/ năm, Đài Loan là 26.000 USD/ người/ năm, còn Macau thì cao ngất trời 120.000 USD/ người/ năm. Tại sao cũng là chủng tộc Hán cả, tại sao cùng chung ngôn ngữ, văn hóa, tập tính nhưng các vùng này có sự cách biệt về thu nhập bình quân tính trên đầu người quá cách biệt?

Đó là câu chuyện của thể chế chính trị. Hongkong, Makau đều là những vùng đất mà Trung Quốc tô nhượng cho hai quốc gia tư bản là Anh và Bồ Đào Nha. Và hai quốc gia tư bản này đã thiết lập thiết chế dân chủ lên Hongkong và Makau. Giàu có và thịnh vượng nhanh chóng đến. Đài Loan chỉ thực sự có dân chủ vào khoảng 20 năm sau khi Tưởng Kính Quốc quyết tâm từ bỏ thiết chế độc tài mà cha ông kiên quyết thực hiện. Thịnh vượng kéo đến.

Tình hữu nghị Trung - Cu

Trung Quốc đã 40 năm mở cửa kinh tế nhưng không hề mở cửa chính trị. Hàng trăm triệu người dân Trung Hoa đại lục vốn chịu thương chịu khó, giỏi kinh doanh, giỏi kiến trúc đã phải kinh doanh và làm việc trong một môi trường có quá nhiều cấm đoán. Trong một môi trường không hề có tự do, sáng tạo đã không xuất hiện trong xã hội Trung Quốc. Tài năng và thiên phú của nhân dân Trung Quốc chỉ được phát huy một phần rất nhỏ, phần lớn nhất đã bị tiêu hao trong một xã hội không có tự do. Với các phẩm tính đã trở thành thuộc tính, người dân Trung Quốc xứng đáng nhận được nhiều hơn rất nhiều mức 8600 USD/ người/ năm!

Để có được khoản thu nhập trung bình thấp, Trung Quốc đã phải trả giá đắt cho việc phát triển bằng mọi giá, phát triển thiếu trách nhiệm với tự nhiên, với cộng đồng. Thiên nhiên và mội trường ở Trung Quốc bị tàn phá nghiêm trọng. Trong sách Chết Bởi Trung Quốc, GS Peter Navarro cho rằng, Trung Quốc phải mất hàng trăm năm, hàng chục ngàn tỉ USD để có hệ sinh thái như thời điểm vào năm 1978- thời điểm mở cửa kinh tế.

Ở Bắc Kinh, người dân chụp hình tự sướng với những tấm khẩu trang kín mít và nặng nề. Tấm hình này chính là sự thể hiện nỗi đau tột cùng khi môi trường môi trường bị tàn phá không thương tiếc, nỗi đau của tâm hồn bị bóp méo bởi những ảo tưởng ngây dại.

Từ trước đến nay, người cộng sản trên toàn thế giới không biết xây chỉ giỏi phá. Riêng người cộng sản Trung Quốc lại có đặc thù khác: họ vừa biết xây vừa giỏi phá.

Đã đăng trên Việt Nam Thời Báo

December 29, 2018

Cạnh tranh thực sự đã mở màn trong khu vực Ấn Đô Dương -Thái Bình Dương

Shin Kawashima

Phạm Nguyên Trường dịch

Chiến lực khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương (FOIP) Tự do và Rộng Mở chuẩn bị bước vào giai đoan cao trào?


Đầu tháng 11 vừa qua, Phó Tổng thống Mĩ, Mike Pence, đến thăm Nhật Bản và đã gặp Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe. Cuộc họp đưa ra tuyên bố nói rằng sẽ có chính sách tài trợ cho những công trình to lớn, các dự án cơ sở hạ tầng và đầu tư vào cơ sở hạ tầng liên quan tới lĩnh vực năng lượng trong khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Thông báo rất có thể đánh dấu chấm hết cho những lời lẽ khoa trương và khởi đầu một kỉ nguyên mới của cạnh tranh thực sự trong khu vực quan trọng sống còn về chiến này.

Phó Tổng thống Mike Pence trong chuyến thăm Nhật Bản. Ảnh: The White House

“Về phần mình, Mĩ đã tăng hơn hai lần khả năng của chúng tôi trong việc hỗ trợ các dự án phát triển tư nhân trong các nền kinh tế mới nổi. Đất nước tôi hiện đang cung cấp 60 tỉ USD tài trợ cho quá trình phát triển và các dự án cơ sở hạ tầng trong khu vực, Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương sẽ là ưu tiên hàng đầu của Mĩ. Chúng tôi xin cám ơn Thủ tướng, vì Nhật Bản đã đặt mục tiêu đầu tư 10 tỉ USD do các tổ chức nhà nước và tư nhân tiến hành vào các dự án cơ sở hạ tầng năng lượng có nhiều hứa hẹn. Và Mĩ mong muốn hợp tác chặt chẽ với Nhật Bản trong việc xác định các dự án có nhiều hứa hẹn nhất trong khu vực này”, Mike Pence nhấn mạnh.

Có nghĩa là Nhật Bản và Mĩ sẽ đầu tư tổng cộng 70 tỉ USD vào khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã tuyên bố tại Diễn đàn Hợp tác Trung Quốc - Châu Phi (FOCAC) rằng nước ông sẽ đầu tư 60 tỉ USD (trong đó có cả các khoản đầu tư tư nhân) vào các nước châu Phi. Trung Quốc cũng sẽ hỗ trợ và có những khoản đầu tư lớn vào khu vực Thái Bình Dương.

Một trong những lí do vì sao Sáng kiến “Một Vành đai, Một Con đường” của Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng như thế đối với khu vực rộng lớn, trải dài từ Á-Âu (Eutasia) đến Châu Phi và Thái Bình Dương là sự hỗ trợ và đầu tư từ các nước phát triển, đặc biệt là Mĩ, đã giảm đi đáng kể và có xu hướng đi kèm với những đòi hỏi phiền toái liên quan đến dân chủ hóa và nhân quyền. Nhu cầu về cơ sở hạ tầng ở châu Phi và châu Á-Thái Bình Dương là rất lớn. Nguồn vốn từ các nước phát triển, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Ngân hàng Thế giới (WB) không thể đáp ứng được nhu cầu này. Người ta cần tiền của Trung Quốc. Ngoài ra, ngay cả khi lãi suất tương đối cao và chất lượng của các công trình được xây dựng bằng nguồn vốn của Trung Quốc là đáng ngại, các dự án Trung Quốc vẫn được chào đón nhiều hơn vì không đi kèm với điều kiện chính trị, thủ tục đơn giản, dễ hiểu và thời gian xây dựng không kéo dài. Thật vậy, các khoản đầu tư của Trung Quốc thường là lựa chọn hấp dẫn nhất đối với các nước đang phát triển trong khu vực.

Vì lý do đó, người ta nghĩ rằng các khoản đầu tư của Trung Quốc sẽ tiếp tục trong thời gian dài nữa, ngay cả khi những lời chỉ trích Sáng kiến “Một Vành đai, Một Con đường” xuất phát từ phương Tây ngày càng gia tăng và lo ngại về nền kinh tế của chính Trung Quốc trước những trục trặc về thương mại với Mĩ. Nhưng, với việc Washington và Tokyo chuẩn bị cung cấp một khoản tiền khổng lồ, các quốc gia trong khu vực này có thể lựa chọn giữa việc tiếp tục hướng hẳn sang Trung Quốc hay nhận những khoản hỗ trợ mới, to lớn từ Mĩ và Nhật Bản.

Kế hoạch này có thể giúp Mĩ giành lại vị trí đã bị mất, nhưng đây không phải là việc dễ. Trước hết, như trường hợp Campuchia đã cho thấy, trong những năm gần đây, Washington đã hạn chế ủng hộ những quốc gia mà họ cho là độc đoán. Trung Quốc đã nhanh chóng tiến vào và tận dụng được lợi thế, nhằm củng cố quan hệ với các nước này. Trong tương lai, Mĩ sẽ đối phó với các quốc gia độc tài như thế nào? Thứ hai, những khoản hỗ trợ của Mĩ sẽ không có những điều kiện kèm theo, hay sẽ lại có những yêu cầu về dân chủ và nhân quyền? Lãi suất thấp chắc chắn là một yếu tố hấp dẫn, nhưng người nhận cũng sẽ xem xét các khía cạnh khác - số tiền được cung cấp, tốc độ ra quyết định, các điều kiện kèm theo và tốc độ xây dựng. Giành được thế thượng phong so với Trung Quốc trong các lĩnh vực này là việc không dễ.

Dù sao mặc, những khoản hỗ trợ từ Nhật Bản và Mĩ sẽ cung cấp cho các nước đang phát triển trong khu vực những lựa chọn mới. Nhật Bản, Mĩ và Trung Quốc, với tư cách là nhà tài trợ, sẽ phải cạnh tranh với nhau. Các khoản đầu tư cơ sở hạ tầng của Trung Quốc liên kết chặt chẽ với việc hình thành trật tự mới trong khu vực. Nhật Bản và Mĩ có thể lái trở lại theo hướng có lợi cho trật tự cũ hay không?

Đối với Nhật Bản, dường như cuối cùng Mĩ đã quyết định đưa khái niệm khu vực Ấn Độ-Thái Bình Dương Tự do và Rộng Mở (Free and Open Indo-Pacific -FOIP) - cho đến nay chỉ là một chiến lược trên danh nghĩa – lên tầm cao mới. Nếu thế, Nhật Bản phải hợp tác với Mỹ. Đây là một tình huống mà Tokyo đã dự đoán suốt nhiều năm qua. Tuy nhiên, khi Abe đến thăm Trung Quốc vào cuối tháng 10 vừa rồi, hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về hơn 50 dự án hợp tác kinh doanh giữa Nhật Bản và Trung Quốc ở các nước thứ ba. Abe không tuyên bố rằng Nhật Bản sẽ hợp tác với những dự án trong Sáng kiến “Một Vành đai, Một Con đường”, nhưng ông cam kết nhiều hơn với Trung Quốc. Do đó, Nhật Bản sẽ làm việc với Trung Quốc với một số điều kiện - một mặt, khuyến khích nước này tuân thủ trật tự quốc tế hiện hành, đồng thời thúc đẩy Chiến lược Ấn Độ-Thái Bình Dương Tự do và Rộng Mở (Free and Open Indo-Pacific -FOIP), coi đó là chính sách quan trọng trong quá trình hợp tác với Mĩ. Quan điểm này thực sự khá tương đồng với chính sách tham gia trước đây của Mĩ và chính quyền Abe buộc phải giải thích lập trường của mình với cử tọa cả trong nước lẫn trên trường quốc tế.

Shin Kawashima là giáo sư ở Đại học Tổng hợp Tokyo (University of Tokyo).

Đã đăng trên Việt Nam Thời Báo

Nguồn Diplomat

December 26, 2018

Cảnh báo của Tập Cận Bình

Chriss Street

Phạm Nguyên Trường dịch


Chủ tịch Tập Cận Bình mở màn lễ kỉ niệm 40 năm Cải cách ở Trung Quốc bằng lời cảnh báo rằng nguy hiểm “không thể tưởng tượng nổi” mà chỉ có ông ta lãnh đạo Đảng Cộng sản thì mới kiểm soát được mà thôi.

December 24, 2018

Tiểu thuyết gia bất đồng chính kiến nhận thấy sự tương đồng giữ Mao và Orwell

Mike Ives

Phạm Nguyên Trường dịch

Tháng trước, Ma Jian, một tiểu thuyết gia người Trung Quốc đang sống lưu vong ở London, bước lên sân khấu nhà hát Hồng Kông chật kín người và hỏi khán giả: “Ai đã đọc cuốn tiểu thuyết 1984?”

“Chỉ trong văn học, chúng ta mới có thể thể hiện đầy đủ tình trạng bất công của xã hội, những cực đoan trong bản chất của con người và những hi vọng của chúng ta về một tương lai tươi đẹp”, Ma Jian nói khi tham Liên hoan văn học quốc tế Hồng Kông.

Ma Jian, 65 tuổi, xuất hiện tại Liên hoan văn học quốc tế Hồng Kông hàng năm nhằm quảng bá cho Trung Hoa mộng, một cuốn tiểu thuyết châm biếm của ông về chiến dịch tuyên truyền ở trong nước của Chủ tịch Tập Cận Bình. Ông nói với cử tọa rằng, tháng trước cuốn sách này được xuất bản bằng tiếng Anh (tháng 5 năm 2019, đối tác sẽ xuất bản tác phẩm này ở Mĩ). Tác phẩm này cho thấy tương lai phản-không-tưởng mà cuốn tiểu thuyết của George Orwell từng cảnh báo đã trở thành hiện thực ở Trung Quốc thời Tập Cận Bình.

“Tôi sẽ khắc cuốn sách này vào đá và mang nó đến trước mộ của Orwell”, ông nói, trước khi đọc một đoạn đã được ông chép lên chiếc iPhone của mình.

Trung Hoa mộng là câu chuyện ngụ ngôn chính trị sắc bén hơn những cuốn tiểu thuyết trước đó của Ma Jian. Giọng văn châm biếm sâu cay quan chức Trung Quốc, và ngôn ngữ dí dỏm làm người ta nhớ tới Gary Shteyngart và những đầu lĩnh chính của nước Nga trong tác phẩm Absurdistan (tạm dịch Vùng đất phi lí), hay thậm chí là các nhà quí tộc tỉnh lẻ của nước Nga trong Những linh hồn chết của Nikolai Gogol.

Tuy nhiên, ngay cả đối với Ma Jian - tác phẩm của ông bị cấm ở Trung Quốc đại lục - cuốn tiểu thuyết này có tính khiêu khích một cách đặc biệt, vì nó chứa đựng lời phê phán mà người dân bình thường ở Trung Quốc hiện nay ít khi dám nói công khai: Tình trạng kiểm duyệt và đàn áp mà Đảng Cộng sản, nằm dưới quyền kiểm soát của Tập [Cận Bình], tiến hành cũng chẳng khác gì trong thời Cách mạng Văn hóa.

“Mặc dù đã và đang sống lưu vong trong suốt hơn 30 năm qua, nhưng những đoạn miêu tả của Ma Jian về Trung Quốc trong các tác phẩm của ông không phải là bức tranh tĩnh vật”, Maura Cickyham - một nhà sử học chuyên về Trung Quốc hiện đại, có văn phòng ở Ann Arbor, Mich – người phỏng vấn Ma Jian trên sân khấu ở Liên hoan Văn hóa Hồng Kông nói như thế.

Trong Trung Hoa mộng, Ma Jian pha trộn thực tế với hư cấu để lí giải cách thức mà Tập Cận Bình và Đảng đang sử dụng bạo lực nhằm chống lại, và thậm chí tìm cách xóa bỏ kì ức tập thể về giai đoạn lịch sử gần đây của Trung Quốc, Maura Cickyham nói.

Bản dịch tiểu thuyết Trung Hoa Mộng của Ma Jian được xuất bản ở Anh và sang năm sẽ được xuất bản ở Mĩ.

Như thể nhấn mạnh thông điệp của cuốn tiểu thuyết, ngay sau đó Ma Jian không còn xuất hiện nữa. Ban tổ chức nói rằng họ không muốn “trở thành diễn đàn nhằm thúc đẩy lợi ích chính trị của bất kì cá nhân nào”. Nhiều người Hồng Kông coi đây là tín hiệu khác, cho thấy tự do đang suy giảm trong thành phố bán tự trị này của Trung Quốc.

Flora Drew, đối tác của Ma Jian, đồng thời là dịch giả lâu năm, viết trong một email rằng khi tiễn ông lên máy bay đi Hồng Kông, bà sợ rằng có thể sẽ không còn gặp lại nhau nữa. “Tôi có thể nói rằng ông ấy cũng nghĩ như vậy, mặc dù cả hai chúng tôi đều không nói gì”, bà nói.

Nhiều người khuyên ông đừng đi, họ bảo rằng lễ hội này không quá quan trọng. “Nhưng ông nói rằng chính vì nó không quan trọng nên ông cảm thấy nó quan trọng đối với ông, ông phải đi. Ông vẫn quyết tâm như xưa và không để các cán bộ kiểm duyệt giành chiến thắng”, Flora Drew nói.

Ma Jian nói với các phóng viên ở Hồng Kông rằng mặc dù ông không nghĩ văn học, tự nó, có thể chống lại được sức mạnh chính trị, ông vẫn coi việc mời ông tham gia lễ hội là chiến thắng chống lại tự-kiểm-duyệt và vinh danh quyền năng chữa lành của tiểu thuyết. “Chỉ trong văn học, chúng ta mới có thể thể hiện đầy đủ tình trạng bất công của xã hội, những cực đoan trong bản chất của con người và những hi vọng của chúng ta về một tương lai tươi đẹp”, ông nói.

Trong cuộc phỏng vấn được thực hiện vào ngày hôm sau, Ma Jian chỉ ra một sự phi lí. Khi sống ở Hồng Kông trong những năm trước khi thành phố này trở về với Trung Quốc, năm 1997, các nhà văn địa phương thường nói với ông rằng chính trị đại lục không có chỗ đứng trong văn chương ở thành phố này, ở đây phải là thứ văn chương mà họ cho rằng phải tinh tế hơn và dịu dàng hơn. Nhưng đó là những năm trước khi quyền tự do ở thành phố này bị xói mòn. Thỏa thuận “một quốc gia, hai hệ thống” ở đây được cho là sẽ mang lại cho thành phố quyền tự trị cao, ít nhất là đến năm 2047.

Hiện nay, cũng như văn hóa Tây Tạng, “quyền tự chủ của văn chương và ngôn ngữ Hồng Kông đang biến mất. Có thể kéo dài 10 đến 20 năm, nhưng quá trình đã bắt đầu”, ông nói như thế khi bàn về cà phê Espresso và nhạc Jazz trong một quán rượu mờ tối của khách sạn.

Ma Jian sinh năm 1953, ở thành phố duyên hải Thanh Đảo, miền Đông Trung Quốc, bốn năm sau khi Cộng sản Trung Quốc giành được chính quyền. Ban đầu ông làm công nhân và diễn viên trong đoàn ca kịch tuyên truyền, rồi đến Bắc Kinh, cuối những năm 1970, và trở thành họa sĩ và phóng viên ảnh.

Quyền tự chủ của văn chương và ngôn ngữ Hồng Kông đang biến mất. Có thể kéo dài 10 đến 20 năm, nhưng quá trình đã bắt đầu”, Ma Jian, tiểu thuyết gia người Trung Quốc đang sống lưu vong nói.

Sự nghiệp văn chương của ông bắt đầu khi ông tiến hành chuyến đi qua khắp mọi miền của Trung Quốc trong vòng 3 năm, và sau đó đưa những trải nghiệm của mình vào tác phẩm Stick Out Your Tongue, ghi lại hành trình của một người Trung Quốc lang bạt qua Tây Tạng. Ma Jian nói rằng chính phủ đã cấm tác phẩm này ông ngay sau khi cuốn sách vừa được xuất bản, và sau đó cấm ông bén mảng tới đại lục.

Nơi tổ chức Lễ hội, Trung tâm Di sản và Nghệ thuật Tai Kwun, cuối cùng, sau khi bị phản đối công khai, đã rút lại quyết định. Nhưng trước khi Ma Jian tới đây, chuyến đi của ông đã trở thành minh chứng về cuộc đấu tranh đòi tự do thể hiện ở Trung Quốc, cũng như trắc nghiệm về việc ông có được bảm đảm an toàn ở cựu địa này của Anh hay không. (Năm 2015, mấy người bán sách ở Hồng Kông, có bán những cuốn sách chính trị bị cấm đã biến mất và sau đó bị giam giữ ở Trung Quốc.)

Trung Hoa mộng có thể là thăng hoa tinh khiết nhất từ tài năng của Ma Jian trong cuộc thăm dò những góc khuất tăm tối nhất của đất nước này và phơi bày điều mà ông coi là sa đọa về đạo đức của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Cuốn tiểu thuyết mỏng này đã vạch ra sự đổ vỡ về tinh thần của Ma Daode, một quan chức tỉnh tham nhũng lố bịch - những khi ông ta không bận sắp xếp các cuộc hẹn hò với nhân tình nhân ngãi – đang tìm cách thiết kế “Thiết bị Trung Hoa mộng”, giúp chính phủ ngày càng độc đoán của Tập [Cận Bình] xóa bỏ kí ức của quần chúng nhân dân về quá khứ hậu-cách mạng của đất nước này.

Nhưng dự án này đã thất bại, chủ yếu là do việc đàn áp và kiểm duyệt mà Ma Daode, một quan chức vụng về, tiến hành đã thường xuyên kích hoạt những hồi tưởng về bạo lực mà anh ta từng chịu đựng - và tham gia vào - khi còn là thanh niên trong thời kì Cách mạng Văn hóa

“Tại sao trong những năm đó tôi không bị chôn vùi cùng với các đồng chí của mình?”, Ma Daode tự hỏi khi đi ngang qua mộ của các nạn nhân thời Mao. Ngay cả việc tới nhà thổ tên là Hộp đêm Hồng Vệ binh cũng không giúp anh ta thanh thản. Tất cả các cô gái điếm ở đó đều mặc quân phục, đầu óc anh ta không còn ham muốn nữa mà đã chuyển sang một bức tranh đầy đau đớn: Khuôn mặt đau khổ của người cha, ông đã tự tử sau khi bị các quan chức thời Mao đánh đập.

Nhưng ngay cả khi Trung Hoa mộng vẽ ra bức chân dung đầy miệt thị về giới quan chức Trung Quốc, thì những dằn vặt lương tâm của Ma Daode cũng làm cho người ta nghĩ rằng ngay cả những người tham gia vào hệ thống đầy rẫy tham nhũng và áp bức này cũng có khả năng được cứu rỗi. Ma Jian cho biết ông đã xây dựng nhân vật theo hình mẫu Winston Smith, nhân vật chính trong tác phẩm 1984 của Orwell, người đã chiến đấu nhằm phục hồi cảm giác về lịch sử, ngay cả khi chính phủ độc tài tìm cách tạo ra một thực tế mới.

“Trong mỗi nhà độc tài đều có một chút đạo đức”, ông vừa nói vừa nhoài người qua mặt bàn và ấn ngón tay cái và ngón trỏ vào nhau để nhấn mạnh ý mình. “Thậm chí Stalin, Hitler hay Mao Trạch Đông: Không phải trong suốt cuộc đời, họ lúc nào cũng là quỉ sứ”.

Tuy nhiên, vì các tác phẩm của ông Ma Jian đã bị cấm ở Trung Quốc đại lục ngay từ khi ông bước chân vào nghiệp văn học, thông điệp của ông không thể tới được với độc giả ở đó - ít nhất là trong khi Tập [Cận Bình] – theo những thay đổi hiến pháp vừa diễn ra trong năm nay - có thể là tổng thống cho đến chết, vẫn còn nắm quyền. Flora Drew nói rằng cuốn tiểu thuyết mới của ông không có bán ngay cả ở Hồng Kông.

“Đối với độc giả Trung Quốc”, Ma Jian nói, “tôi là người đã chết rồi”.

Đã đăng trên Việt Nam Thời Báo

Nguồn nytimes