ĐỂ NÓ ĐI QUA – CON ĐƯỜNG CỦA PHÓ THÁC
David Hawkins
Phạm Nguyên Trường dịch
KIÊU HÃNH
Trong ngôn ngữ thông thường, kiêu hãnh (pride[i]) thường được
coi là “tốt”. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy, tương tự như tất cả
những cảm thọ tiêu cực khác, mà chúng ta đã thảo luận, kiêu hãnh thường thiếu vắng
tình yêu. Do đó, về cơ bản, nó có tính phá hoại. Kiêu hãnh có thể biểu hiện dưới
nhiều hình thức như đánh giá quá cao, phủ nhận, đóng vai tử đạo, cố chấp, kiêu
ngạo, khoe khoang, tự phụ, hơn người, ngạo mạn, tự cho mình là hơn người, phù
phiếm, ích kỷ, tự mãn, xa cách, kiêu căng, định kiến, hẹp hòi, đạo đức giả,
khinh miệt, ích kỷ, không tha thứ, nuông chiều, cứng nhắc, bề trên, phán xét,
và ở những hình thái nhẹ nhàng hơn, là định kiến, dán nhãn.
Kiêu căng về trí tuệ dẫn đến vô
minh, và kiêu căng tâm linh là rào cản chính đối với quá trình phát triển và
trưởng thành về mặt tâm linh. Kiêu căng tôn giáo - tự đồng nhất mình với người
chính trực và cho rằng mình “có một con đường chân chính duy nhất”, là nền tảng
của tất cả các cuộc chiến tranh tôn giáo, ganh đua và những sự kiện bi thảm, ví
dụ như Tòa án dị giáo. Sa ngã lớn nhất chính là kiêu căng tôn giáo, đấy là khi
một người tự cho mình cái quyền được sát hại đồng loại chỉ vì họ không chia sẻ
đức tin cụ thể của mình.
Trong mỗi chúng ta, cảm giác kiêu căng: “Tôi biết câu trả lời” cản trở quá trình trưởng thành và phát triển của chúng ta. Thú vị là cái phần ích kỷ trong tâm trí sẵn sàng hy sinh toàn bộ phần còn lại của người đó vì lợi ích của chính nó. Thay vì thừa nhận mình sai, người ta sẽ sẵn sàng hy sinh cả tính mạng và bất kỳ khía cạnh nào của cuộc sống để dâng lên bàn thờ kiêu hãnh (ví dụ như chiến tranh tôn giáo và các cuộc thập tự chinh). Thái độ kiêu hãnh của đàn ông về những chương trình mà xã hội chúng ta coi là nam tính cản trở quá trình phát triển nội tâm về mặt cảm xúc và tâm lý của hầu hết đàn ông trong xã hội chúng ta. Một số phụ nữ hiện đang gia nhập hàng ngũ của chủ nghĩa ưu thế giới tính, điều này chỉ làm trầm trọng thêm vấn đề và gia tăng cuộc chiến giữa các giới.
Kiêu căng dễ bị tổn thương
Người kiêu căng luôn luôn phải phòng
thủ, vì tự cao tự đại và phủ nhận rất dễ bị tổn thương. Ngược lại, người khiêm
nhường không thể bị làm nhục vì họ đã miễn nhiễm với tổn thương, họ đã buông bỏ
được thói kiêu căng. Thay vào đó, họ cảm thấy an toàn và tự trọng ở bên trong.
Nhiều người tìm cách thay thế kiêu hãnh bằng tự trọng đích thực; tuy nhiên, tự
trọng đích thực chỉ thực sự nảy sinh khi từ bỏ được kiêu ngạo. Những gì làm bản
ngã phồng lên không mang lại sức mạnh nội tại. Ngược lại, chúng chỉ làm gia
tăng tính dễ bị tổn thương và mức độ sợ hãi tổng quát trong ta. Khi chúng ta có
thái độ kiêu căng, năng lượng của chúng ta bị tiêu hao vì phải liên tục lo lắng
về việc bảo vệ lối sống, nghề nghiệp, khu phố, quần áo, năm sản xuất và nhãn hiệu
xe hơi, tổ tiên, đất nước, và hệ thống niềm tin chính trị và tôn giáo của mình.
Lo lắng không ngớt về diện mạo bên ngoài và cách người khác sẽ nghĩ về mình, vì
vậy luôn luôn dễ bị tổn thương trước ý kiến của người khác.
Khi buông bỏ được kiêu hãnh và tự
cao tự đại, thì cảm giác an toàn nội tâm sẽ thay thế cho chúng. Khi chúng ta
không còn cảm thấy cần phải bảo vệ hình ảnh của mình, những lời chỉ trích và
công kích từ người khác sẽ giảm dần và cuối cùng chấm dứt hẳn. Khi chúng ta
buông bỏ nhu cầu được công nhận hoặc chứng minh mình là người đúng, thì những
thách thức chống lại chúng ta cũng sẽ không còn.
Nó đưa chúng ta đến một trong những
quy luật cơ bản của tâm thức: Phòng thủ chiêu mời tấn công. Xem xét bản
chất của kiêu hãnh sẽ giúp chúng ta buông bỏ nó, vì nó không còn được đánh giá
cao nữa. Nó được nhìn nhận theo đúng bản chất của mình: yếu đuối. Câu nói:
“Kiêu căng trước, sụp đổ sau” vẫn đúng. Kiêu hãnh tương tự như lớp băng mỏng, một
sự thay thế nghèo nàn cho sức mạnh thực sự vững chắc, xuất phát từ can đảm, chấp
nhận hoặc bình an.
Liệu có tồn tại cái gọi là kiêu
hãnh “lành mạnh”? Khi nói về kiêu hãnh lành mạnh, là chúng ta nói về tự trọng,
nhận thức nội tâm về giá trị và phẩm chất thực sự của chính người đó. Nhận thức
nội tâm này khác với năng lượng của kiêu hãnh. Tự nhận thức về giá trị thực sự
của mình có đặc điểm là không cần phòng thủ. Một khi chúng ta đã ý thức được sự
thật về bản thể thực sự của mình—bản chất bên trong của tự ngã của chúng ta với
tất cả sự ngây thơ, sự vĩ đại và cao quý đích thực của linh hồn của con người—chúng
ta không còn cần có thái độ kiêu căng nữa. Chúng ta chỉ cần biết con người mà
mình đang là, và tự biết như thế là đủ đối với chúng ta. Điều mà chúng ta thực
sự biết không bao giờ cần phòng thủ và khác với năng lượng của kiêu hãnh mà
chúng ta thảo luận trong chương này.
Hãy cùng xem xét một biểu hiện của
kiêu hãnh mà chúng ta đã được lập trình và xem chúng đứng vững đến mức nào khi
được khảo sát kỹ lưỡng. Tự hào về gia đình, tự hào về đất nước và tự hào về
thành tích là những ví dụ điển hình. Liệu tự hào có thực sự là cảm xúc cao quý
nhất của con người? Chính thực tế là nó có đặc điểm là phòng thủ đã chứng minh
điều ngược lại. Khi chúng ta tự hào về tài sản của mình hoặc về một số tổ chức
mà chúng ta gắn bó, chúng ta cảm thấy có nghĩa vụ phải bảo vệ. Tự hào về ý tưởng
và quan điểm của chúng ta dẫn đến những tranh luận, xung đột và đau khổ không bao
giờ dứt.
Trạng thái cảm xúc cao hơn tự hào
là tình yêu. Nếu chúng ta yêu tất cả những điều đã nói bên trên (gia đình, đất
nước, thành tích), thì điều đó có nghĩa là không có nghi ngờ gì về giá trị của
chúng trong tâm trí chúng ta. Chúng ta không còn phải ở thế phòng thủ nữa. Khi
sự công nhận và kiến thức thực sự thay thế cho ý kiến, vốn là một phần của lòng
tự hào, thì không còn chỗ cho tranh luận. Tình yêu và sự trân trọng thực sự của
chúng ta đối với một điều gì đó là quan điểm vững chắc không thể bị tấn công.
Kiêu hãnh - vì nó là quan điểm dễ
bị tổn thương - luôn luôn ngụ ý rằng ở đâu đó có một nghi ngờ cần được làm rõ,
và đối thủ nhanh chóng tập trung vào nghi ngờ đó. Khi mọi nghi ngờ đã được xóa
bỏ, ý kiến và kiêu hãnh biến mất. Kiêu hãnh có chứa một hàm ý xin lỗi tinh tế,
như thể bản thân sự vật không đủ tốt để tự đứng vững dựa trên giá trị của chính
nó. Cái xứng đáng với tình yêu và thái độ tôn trọng của chúng ta hầu như không
cần người bào chữa. Kiêu hãnh ngầm ám chỉ rằng vẫn còn chỗ cho tranh luận và
giá trị của một điều gì đó có thể bị nghi ngờ.
Khi chúng ta thực sự yêu một cái
gì đó và, do đó, trở thành một với nó, đấy là do chúng ta nhìn thấy sự hoàn hảo
nội tại của nó. Trên thực tế, “lỗi” của nó là một phần không thể thiếu của hoàn
hảo, vì tất cả những gì chúng ta thấy trong vũ trụ này đều đang trong quá trình
trở thành. Trong quá trình đó, tiến hóa của nó là một phần của hoàn hảo. Do đó,
bông hoa chưa nở hết không phải là một bông hoa không hoàn hảo cần được bảo vệ.
Ngược lại, quá trình nở ra của nó đang diễn ra với sự hoàn hảo chính xác phù hợp
với quy luật của vũ trụ. Tương tự như vậy, mỗi cá nhân trên hành tinh này đều
đang phát triển, trưởng thành, học hỏi và phản ánh sự hoàn hảo đó. Chúng ta có
thể nói rằng sự phát triển của quá trình tiến hóa đang diễn ra phù hợp hoàn
toàn với các quy luật của vũ trụ.
Một trong những nhược điểm của
thái độ kiêu hãnh, như chúng ta đã nói, là nó dễ bị tổn thương. Dễ bị tổn
thương sẽ chiêu mời tấn công; do đó, trong xã hội, chúng ta chứng kiến những
người kiêu ngạo thường bị chỉ trích, và chính vì họ dễ bị tổn thương cho nên mới
có câu: “Kiêu căng trước, sụp đổ sau”. Trong Kinh Thánh, chính kiêu căng là gót
chân Achilles của Lucifer, dù hắn giành được địa vị cao đến mức nào.
Khiêm nhường
Việc cố gắng kìm nén kiêu hãnh vì
mặc cảm tội lỗi đơn giản là không hiệu quả. Việc gán nhãn năng lượng của kiêu
hãnh như là “tội lỗi” và kìm nén nó trong chính mình vì mặc cảm tội lỗi, để che
giấu nó, hoặc giả vờ như chúng ta không trải nghiệm nó đều không giúp được gì. Sự
kiện xảy ra là năng lượng đó âm thầm biến đổi thành hình thức mới, được gọi là
kiêu hãnh tâm linh.
Chúng ta không cảm thấy thoải mái
khi ở bên cạnh những người kiêu ngạo; do đó, kiêu ngạo cản trở giao tiếp và biểu
hiện của tình yêu. Mặc dù chúng ta yêu thương những người kiêu hãnh vì họ có những
thành tích cụ thể, chúng ta yêu thương họ mặc dù họ kiêu hãnh chứ không phải vì
thái độ kiêu hãnh của họ.
Cảm thọ mặc cảm tội lỗi vì coi kiêu
hãnh như là tội lỗi về mặt tâm linh chỉ khiến nó bị khoá lại ở trong đó và, như
chúng tôi đã nói, nó thực sự không phải là câu trả lời. Câu trả lời thực sự chỉ
đơn giản là buông bỏ bằng cách khảo sát bản chất thực sự của nó. Một khi chúng
ta nhìn thấy kiêu hãnh là gì, thì nó trở thành một trong những cảm xúc dễ dàng
từ bỏ nhất. Trước hết, chúng ta có thể tự hỏi: “Mục đích của kiêu hãnh là gì? Phần
thưởng của nó là gì? Tại sao tôi lại tìm kiếm nó? Nó bù đắp cho cái gì? Tôi cần
nhận ra điều gì về bản chất thực sự của mình để có thể buông bỏ kiêu hãnh mà
không cảm thấy mất mát?” Câu trả lời khá rõ ràng. Càng cảm thấy mình nhỏ bé ở bên
trong, chúng ta càng phải bù đắp cho cảm giác thiếu tự tin, không có vai trò quan
trọng và vô giá trị bằng cách thay thế nó bằng cảm xúc kiêu ngạo.
Càng buông bỏ những cảm xúc tiêu
cực, chúng ta càng ít dựa vào kiêu hãnh. Thay vào đó, sẽ có phẩm chất mà thế giới
gọi là “khiêm nhường” và chúng ta cảm nhận theo lối chủ quan như bình yên. Khiêm
nhường đích thực khác với cái ngược lại: “kiêu hãnh trong khiêm nhường” hay
“khiêm nhường giả tạo”, thường thấy trong đời sống xã hội. Khiêm nhường giả tạo
là giả vờ tự hạ thấp bản thân với mong muốn được người khác công nhận những
thành tích mà mình tự hào, nhưng lại quá kiêu ngạo, không dám khoe khoang một
cách công khai.
Khiêm nhường đích thực không thể được trải nghiệm bởi chính người được cho là đang sở hữu nó, vì đó không phải là một cảm xúc. Như chúng tôi đã nói, người thực sự khiêm nhường thì không thể bị làm nhục. Họ miễn nhiễm với mọi sỉ nhục. Họ không có gì để tự vệ. Không dễ bị tổn thương và do đó, người thực sự khiêm nhường không trải nghiệm những lời chỉ trích từ người khác. Thay vào đó, một người thực sự khiêm nhường coi chỉ trích của người khác chỉ đơn thuần là thể hiện những vấn đề nội tâm của người kia. Ví dụ, nếu ai đó nói: “Bạn nghĩ mình giỏi, phải thế không?”, thì người thực sự khiêm nhường sẽ thấy rằng người kia có vấn đề về đố kỵ, và câu hỏi đó ngay từ đầu đã không có cơ sở trong thực tại. Không có gì để bị xúc phạm và không cần phải phản ứng. Ngược lại, đối với người kiêu ngạo, câu hỏi này sẽ bị coi là xúc phạm và làm tổn thương cảm thọ, đáp trả gay gắt, hoặc thậm chí là, trong một số trường hợp có thể dẫn tới bạo lực.
Niềm vui và biết ơn
Vì tự hào đôi khi được coi là động
lực đưa tới thành tích, vậy ở tầng cao hơn cái gì sẽ
thay thế cho nó? Một trong những câu trả lời sẽ là niềm vui. Có gì sai khi niềm
vui được dùng làm phần thưởng vì có thành tích, thay cho tự hào? Tự hào kéo
theo mong muốn được người khác công nhận và, do đó, dễ dẫn đến tức giận và thất
vọng nếu không được đáp ứng. Nếu chúng ta đạt được một mục tiêu nhất định vì niềm
vui, thích thú, tình yêu đối với thành tích và niềm vui nội tâm mà nó mang lại,
chúng ta sẽ không bị ảnh hưởng bởi phản ứng của người khác.
Chúng ta có thể nhận ra khuynh hướng
dễ bị tổn thương của mình bằng cách xem xét hình thức phản ứng mà chúng ta hy vọng
sẽ nhận được từ người khác bằng những lựa chọn và hành vi của mình. Trong đó có
cử chỉ, biểu cảm, cách ăn mặc, loại tài sản mà chúng ta lựa chọn, nhãn hiệu xe
hơi chúng ta lái, loại nhà chúng ta có, địa chỉ của chúng ta, trường học mà chúng
ta đã theo học hoặc con cái chúng ta đang theo học, hoặc nhãn hiệu trên các sản
phẩm chúng ta mua. Thực tế, nếu nhìn vào xã hội hiện tại, chúng ta sẽ thấy kiêu
ngạo lên tới mức độ lố bịch như thế nào. Nhãn hiệu giờ đây được dán bên ngoài
nhiều loại quần áo và đồ dùng cá nhân. Nó vẫn chưa lan đến mức xuất hiện trên cả
những cái cào hay xẻng, nhưng sớm muộn gì thì điều đó cũng có thể xảy ra! Chưa
ai nghĩ đến việc đó, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể vác những cái cào và xẻng
đi vòng quanh một cách phô trương với tên của các nhà thiết kế được chạm khắc rực
rỡ trên đó.
Nó chỉ ra một trong những nhược
điểm khác của kiêu ngạo: khả năng bị bóc lột cao tới mức nào. Kiêu ngạo đồng
nghĩa với việc chúng ta có thể dễ dàng bị thao túng. Để có một thứ gì đó vô
nghĩa, thì một khoản tiền lớn đã bị rút ra khỏi hầu bao của chúng ta. Tình huống
này hiện nay bi hài ở chỗ người ta lại lấy làm tự hào về việc mình đã bị bóc lột
nhiều đến mức nào. Trong một số nhóm xã hội, việc khoe khoang về số tiền khổng
lồ để mua những món đồ nhất định đang trở thành biểu tượng của địa vị. Khi bỏ
đi vẻ hào nhoáng, chúng ta có thể nói rằng người đó khá ngốc nghếch. Họ thực sự
đã bị lừa hoặc quá ngây thơ và không biết bất cứ thứ gì cao hơn thế.
Kiêu căng đến mức hợm hĩnh có lẽ
là thái độ ngạo mạn cao nhất. Liệu phô trương có thực sự gây được ấn tượng? Thực
ra là không. Phản ứng mà chúng ta thấy chính là say mê. Mọi người thích thú với
vẻ hào nhoáng bề ngoài, nhưng sâu bên trong, họ không thực sự tôn trọng, bởi vì
họ biết bản chất thực sự của nó là gì. Khi thể hiện thói kiêu ngạo bằng cách
phô trương, chúng ta không gây được ấn tượng với bất cứ người nào.
Điều này được bộc lộ trong một
chuyến đi Canada để thăm nhà của một người khá giàu có - khéo léo thể hiện được
giá trị của nhiều tài sản của mình. Trong chuyến đi đó, người ta còn nhìn thấy những
đứa trẻ da đỏ người Canada suy dinh dưỡng đang chơi đùa bên cạnh những kho chứa
ngũ cốc khổng lồ, đầy đến mức tràn ra ngoài, ngũ cốc được giữ lại nhằm giữ cho
giá cao hơn, bằng cách tạo ra thiếu hụt giả tạo. Khi người giàu có này nói về tài
sản của mình, hình ảnh những đứa trẻ còi cọc, gầy đét bỗng hiện lên trong tâm
trí. Thay vì ấn tượng với của cải mà ông ta có, người ta lại cảm thấy thương hại
cho quan niệm về giá trị của ông ta và cảm thông cho thái độ thiếu tự tin, buộc
ông ta phải bù đắp bằng sự hời hợt đáng thương như thế.
Có nghĩa là chúng ta không thể tận
hưởng những vật sở hữu đắt tiền hay sao? Không, hoàn toàn không. Điều chúng ta
đang nói đến là thói kiêu ngạo. Vấn đề không phải là chúng ta có của, mà là
chúng ta có thái độ kiêu ngạo, chiếm hữu và tự mãn về của cải. Chính kiêu ngạo
tạo ra khoảng trống để sợ hãi len vào. Người đàn ông giàu có ở Canada được nói
đến ở trên cũng có hệ thống báo động chống trộm rất đắt tiền. Kiêu ngạo, tương
tự như tất cả các cảm xúc tiêu cực khác, sinh ra mặc cảm tội lỗi. Mặc cảm tội lỗi
sinh ra sợ hãi. Sợ hãi có nghĩa là mất mát tiềm tàng. Do đó, kiêu hãnh luôn đồng
nghĩa với việc mất đi sự bình yên trong tâm hồn.
Trái ngược với thủ đắc mang tính kiêu
căng là giản dị. Giản dị không có nghĩa là nghèo nàn về của cải; đúng hơn, đó
là trạng thái của tâm trí. Một người phụ nữ có hàng triệu đô la, người đó có
trong tay những bất động sản và tài sản khổng lồ. Tuy nhiên, với tư cách là một
con người, người đó cực kỳ giản dị. Tài sản thể hiện những thứ thế giới đã mang
đến cho người đó, và người đó tìm thấy niềm vui trong vẻ đẹp của chúng. Do đó,
không có ai chỉ trích, cũng như không ai ghen tị với người này.
Quan trọng không phải là chúng ta
có gì, mà là cách chúng ta lưu giữ nó, cách chúng ta định hình nó trong tâm thức
của mình, và ý nghĩa của nó đối với chúng ta. Nhân tiện nói thêm rằng, toàn bộ bất
động sản của người phụ nữ này hoàn toàn không có hệ thống báo động chống trộm
hay chó canh. Trên thực tế, khi người ta nhắc nhở, thì bà ta trả lời: “Ôi trời!
Nếu ai đó thực sự cần thứ gì đó đến như thế, thì họ có thể lấy đi mà!” Có một sự
tương ứng giữa việc không ai từng lấy trộm bất cứ thứ gì của bà và việc bà sẵn sàng
chia sẻ với người khác. Khả năng miễn nhiễm với trộm cắp của bà này có liên
quan với việc bà ấy không có thái độ kiêu ngạo về những thứ mà mình có.
Chiếm hữu và chấp trước là hệ quả
của kiêu hãnh. Do đó, chấp trước là một nguyên nhân tiềm tàng tạo ra đau khổ,
vì chấp trước làm cho người ta sợ mất, và khi mất, chúng ta rơi trở lại trạng
thái thờ ơ, trầm cảm và u sầu. Nếu chúng ta kiêu hãnh về một chiếc xe và có người
lấy trộm, chúng ta sẽ trải nghiệm đau khổ, đau đớn và thống khổ. Thay vào đó, nếu
chúng ta không quá coi trọng chiếc xe (về mặt cảm xúc), và chúng ta tận hưởng vẻ
đẹp và sự hoàn hảo của nó, và chúng ta cảm thấy biết ơn vì đã sở hữu nó, thì việc
mất cái xe này sẽ chỉ mang lại thất vọng không lớn.
Biết ơn là một trong những liều
thuốc chữa thói kiêu ngạo. Nếu chúng ta may mắn được sinh ra với chỉ số IQ cao,
chúng ta có thể biết ơn thay vì tự hào về nó. Đó không phải là thành tích;
chúng ta đã được sinh ra với IQ cao. Nếu chúng ta biết ơn những gì đã được ban tặng
và những gì đã được hoàn thành nhờ tài năng và nỗ lực mà Thiên Chúa đã ban cho,
thì chúng ta sẽ có tâm trí bình an và miễn nhiễm với nỗi đau.
Tâm trí con người thật kỳ lạ và
buồn cười là nó có thái độ kiêu ngạo về bất cứ thứ gì có tiền tố là “của tôi”.
Chúng ta có thể kiêu hãnh một cách lố bịch về những điều tầm thường nhất và, một
khi nhận ra sự hài hước của thái độ đó, thì việc buông bỏ kiêu hãnh không còn quá
khó nữa.
Buồn cười là, một số người lại mắc
phải nhược điểm là thói hợm hĩnh ngược. Họ tự hào về những “món hời” và những
chiến tích ở cửa hàng đồ cũ. Quan điểm cá nhân của họ về những người trả giá
quá cao cho mọi thứ là những người đó chẳng khác gì những con cừu cần bị xén
lông và họ thường nhắc lại câu: “Người ngu chẳng mấy chốc sẽ mất hết tiền”.
Trong đám người có thái độ khinh khi đang mua ở cửa hàng đồ cũ kiểu này, biểu
tượng địa vị chính là món hời không thể tin nổi. Trên thực tế, họ thường cạnh
tranh với nhau để xem ai tìm được món hời nhất. Thật buồn cười khi nhận thấy bộ
quần áo treo trong cửa hàng đồ cũ hoàn toàn không có giá trị gì cho đến khi nó
trở thành “của tôi”. Giá trị cực kỳ to lớn được gắn lên nó ngay lập tức.
Khó khăn của việc thêm từ “của tôi” vào trước mọi thứ là lòng tự hào đi kèm với cảm giác sở hữu. Nó làm cho chúng ta cảm thấy có trách nhiệm phải bảo vệ mọi thứ mà chúng ta dán nhãn là “của tôi”. Chúng ta có thể giảm bớt khả năng bị tổn thương bằng cách buông bỏ ham muốn sở hữu; thay vì nói “của tôi”, chúng ta có thể dùng từ “cái”. Không phải “áo của tôi”, mà là “cái” áo. Như vậy, chúng ta sẽ nhận thấy rằng, nếu chúng ta coi một trong những suy nghĩ của mình là “ý kiến” thay vì “ý kiến của tôi”, thì cảm thọ sẽ thay đổi. Tại sao mọi người lại tỏ ra nóng nảy về ý kiến của mình? Chỉ vì cảm giác “của tôi”. Nếu ý kiến được xem “chỉ là ý kiến”, thì sẽ không còn khả năng bị tổn thương do tức giận đầy kiêu ngạo nữa.
Ý kiến
Nếu nhìn vào các ý kiến, ta sẽ thấy
chúng có mặt khắp nơi. Mỗi người đều có hàng ngàn ý kiến về hàng ngàn vấn đề,
và ý kiến của họ thay đổi từng giây từng phút, dễ bị ảnh hưởng bởi tất cả những
xu hướng thoáng qua, tuyên truyền và trào lưu. Ý kiến “thời thượng” hôm nay sẽ
“lỗi thời” trong ngày mai. Ý kiến sáng nay đã trở thành lỗi thời ngay trong
chiều nay. Có thể tự hỏi: “Liệu mình có muốn lan truyền khả năng dễ bị tấn công
của bản thân mình bằng cách đồng nhất quá nhiều với tất cả những suy nghĩ nhất
thời này và gọi chúng là ‘của tôi’ hay không?” Mỗi người đều có ý kiến về mọi
thứ. Thế thì sao? Khi nhìn vào bản chất thực sự của các ý kiến, chúng ta sẽ thôi
đánh giá chúng quá cao. Nếu nhìn lại cuộc đời, ta sẽ thấy rằng tất cả những sai
lầm mà mình từng mắc phải đều dựa trên cơ sở của một ý kiến nào đó.
Chúng ta sẽ ít bị tổn thương hơn
nếu đưa những suy nghĩ, ý tưởng và niềm tin của mình, vốn đều là ý kiến, vào bối
cảnh khác. Chúng ta có thể coi chúng như những ý tưởng mà mình thích hoặc không
thích. Một số suy nghĩ mang lại cho chúng ta niềm vui, vì vậy chúng ta thích những
ý nghĩ này. Chỉ vì hôm nay chúng ta thích, không có nghĩa là chúng ta phải
tranh cãi kịch liệt để bảo vệ chúng. Chúng ta thích một khái niệm khi nó còn có
ích và chúng ta cảm thấy thích thú với nó. Tất nhiên, chúng ta sẽ dễ dàng loại
bỏ một ý nghĩ khi nó không còn làm cho ta vui nữa. Khi nhìn vào các ý kiến của
mình, chúng ta sẽ thấy rằng, ngay từ đầu, chính cảm xúc mới làm cho chúng trở
thành có giá trị.
Thay vì tự hào về những suy nghĩ
của mình, tại sao không chỉ đơn giản là yêu thích chúng? Tại sao không yêu
thích một khái niệm nào đó vì nó đẹp, nó truyền cảm hứng, vì nó có ích? Nếu
chúng ta nhìn nhận suy nghĩ của mình theo cách đó, chúng ta không còn cần phải
tự hào về việc mình “là người đúng” nữa. Nếu chúng ta có cùng quan điểm về những
điều mình thích và không thích, thì chúng ta sẽ không còn dễ tranh cãi nữa. Ví
dụ, nếu chúng ta yêu thích nhạc của một nhà soạn nhạc nào đó, chúng ta không
còn cần phải bảo vệ nó nữa. Chúng ta có thể hy vọng rằng người bạn của mình
cũng sẽ yêu thích loại nhạc đó, nhưng nếu không, điều tồi tệ nhất mà chúng ta
có thể cảm thấy là thất vọng nhẹ nhàng vì không thể chia sẻ cái mà mình yêu
thích và đánh giá cao.
Nếu làm theo cách này, chúng ta sẽ
thấy rằng mọi người không còn công kích những thứ chúng ta thích, không thích
và quan niệm của chúng ta nữa. Thay vì thái độ phòng thủ, điều họ nhận được từ
chúng ta lúc này là trân trọng. Họ hiểu rằng chúng ta đánh giá cao một số thứ
nhất định, và đó là lý do vì sao chúng ta suy nghĩ như vậy. Nhưng họ sẽ không
còn chỉ trích hay công kích chúng ta. Điều tồi tệ nhất mà chúng ta có thể nhận
được có lẽ là một lời trêu chọc hoặc thái độ tò mò. Không có kiêu
ngạo, thì cũng không có công kích.
Nó rất có giá trị trong những
lĩnh vực như chính trị và tôn giáo, vốn dĩ dễ tạo ra tranh cãi đến mức trong xã
hội lịch sự, chúng ta tìm cách né tránh, coi đó như một chiến thuật. Chúng ta sẽ
thấy rằng nếu chúng ta yêu tôn giáo của mình - tôn giáo nào thì cũng thế - thì
sẽ không ai công kích chúng ta. Tuy nhiên, nếu chúng ta tỏ ra kiêu ngạo, chúng
ta sẽ phải tránh toàn bộ chủ đề này, bởi vì tức giận sẽ nhanh chóng xuất hiện, như
một sản phẩm phụ của thái độ kiêu ngạo. Khi ta thực sự trân quý điều gì đó, ta
nâng nó lên cao, thoát khỏi tầm ngắm của những lời chỉ trích mang tính hạ nhục.
Những gì ta thực sự yêu quý và
tôn kính được bảo vệ bởi chính sự tôn kính của ta. Nếu ta nói với người nào đó
rằng ta làm điều gì đó vì ta thích nó, thì thực sự họ chẳng thể nói gì nhiều về
điều đó, có phải thế không? Nếu ta ngụ ý rằng ta làm điều đó vì ta cho rằng làm
vậy là đúng, thì ta sẽ ngay lập tức thấy họ nổi giận vì họ cũng có quan điểm
riêng về cái gì là đúng.
Các giá trị quan của chúng ta vốn
là những lựa chọn ưu tiên. Ta gìn giữ chúng vì ta yêu quý, tận hưởng và tìm thấy
niềm vui trong đó. Nếu ta giữ chúng trong tâm thế ấy, ta sẽ được yên thân để tận
hưởng chúng.
Lý do làm cho kiêu hãnh tạo ra
công kích là vì hàm ý rằng mình “tốt hơn người khác”, thái độ như thế là một phần
không thể thiếu của kiêu hãnh. Chúng ta thấy nhiều người có chế độ ăn uống mà họ
lấy làm tự hào; do đó, họ liên tục tranh cãi về tính đúng đắn của chế độ ăn uống
và quan điểm dinh dưỡng của mình. Họ thậm chí còn cố gắng áp đặt chế độ ăn uống
của mình lên các thành viên trong gia đình và bạn bè, ca ngợi tính ưu việt về mặt
đạo đức hoặc sức khỏe của chế độ ăn uống của họ. Ngược lại, có những người tuân
theo cùng một chế độ ăn uống vì họ thích làm như thế, vì nó làm cho họ cảm thấy
tốt hơn, hoặc vì nó đáp ứng một số kỷ luật tâm linh nhất định nào đó; do đó,
người ta không bao giờ nghe thấy họ tranh cãi, bởi vì họ không có gì cần phải bảo
vệ. Nếu ai đó nói với chúng ta rằng họ ăn theo cách họ ăn vì họ thích thế, thì
chúng ta chẳng thể nói gì nhiều về điều đó, có phải thế không? Ngược lại, nếu họ
ngụ ý rằng cách ăn của họ là đúng và, suy rộng ra, cách ăn của chúng ta là sai,
thì điều họ thực sự đang nói là họ giỏi hơn chúng ta. Và sẽ luôn luôn gây ra oán
hận.
Nếu chúng ta không có thái độ
kiêu ngạo về ý kiến của mình, thì chúng ta có quyền thay đổi. Đã bao nhiêu lần
chúng ta bị mắc kẹt trong việc làm một cái gì đó mà chúng ta thực sự không muốn
làm, bởi vì chúng ta có thái độ kiêu ngạo về một quan điểm nào đó – quả là quá
ngu ngốc! Chúng ta thường xuyên muốn thay đổi suy nghĩ hoặc hướng đi của mình,
nhưng lại tự nhốt mình bằng cách giữ quan điểm kiêu căng.
Điều này làm nảy sinh một trong
những sự kháng cự đối với việc phó thác tâm kiêu ngạo, và đó chính là bản thân
tâm kiêu ngạo. Trong vị thế của kẻ kiêu ngạo, vấn đề cốt lõi tiềm ẩn chính là sợ.
Ta sợ rằng nếu mình thay đổi quan điểm, đánh giá của người khác về ta sẽ bị ảnh
hưởng theo chiều hướng xấu.
Một trong những lý do cần có thái
độ khiêm nhường trước những quan điểm của chúng ta là, quan điểm của chúng ta sẽ
thay đổi khi chúng ta đi sâu vào một vấn đề hoặc tình huống nào đó. Những gì
thoạt nhìn dường như là đúng thường lại hoàn toàn khác khi chúng ta thực sự đi
sâu vào vấn đề. Điều này, tất nhiên, sẽ làm cho các chính trị gia thất vọng vì
họ đưa ra những lời hứa dựa trên vọng tưởng về những điều có thể xảy ra. Nhưng
khi nắm được quyền lực, họ nhận ra rằng mọi việc lại khác xa so với những gì họ
từng nghĩ. Các vấn đề đều phức tạp hơn nhiều. Tình hình thực sự là do tác động
tổng hợp của nhiều thế lực có sức mạnh trong xã hội. Tất cả những gì các chính
trị gia có thể thực sự hứa với chúng ta là họ sẽ sử dụng phán đoán tốt nhất có
thể vì lợi ích chung, khi họ đi sâu vào từng vấn đề một.
Khía cạnh tiến hóa này của cuộc sống
thực sự là tất cả những gì mà bất kỳ người nào trong chúng ta cũng có thể hứa với
chính mình, và tự nhận thức như thế sẽ bảo vệ chúng ta để không vỡ mộng. Đây là
sự an toàn của “tâm trí cởi mở” hay còn gọi là “tâm trí của người mới bắt đầu”
trong thực hành Thiền. Khi cởi mở, chúng ta thừa nhận rằng mình không nắm rõ tất
cả các sự kiện, và chúng ta sẵn sàng thay đổi quan điểm của mình khi tình hình tiến
triển. Bằng cách làm như thế, chúng ta không tự nhốt mình trong đau đớn khi phải
bảo vệ những sự nghiệp đã thất bại.
Điều này cũng rất đúng ngay cả
trong những lĩnh vực mà chúng ta cho là dựa trên dữ liệu thực tế và có thể quan
sát được, chẳng hạn như lĩnh vực khoa học. Trên thực tế, khoa học dựa trên các
giả thuyết, và quan điểm khoa học luôn luôn biến đổi và thay đổi. Quan điểm
khoa học - nhiều người không chuyên nghiệp cảm thấy ngạc nhiên - cũng chịu ảnh
hưởng bởi các trào lưu phổ biến trong giai đoạn nào đó, mù hệ hình và áp lực
chính trị. Ví dụ, trong lĩnh vực tâm thần học, chủ đề về quan hệ giữa dinh dưỡng,
hóa học máu, chức năng não và bệnh tâm thần trước đây không được nhiều người biết.
Các nhà khoa học và bác sĩ lâm sàng làm việc trong lĩnh vực này thấy mình thuộc
nhóm “bên ngoài”. Cùng với thời gian, khi lĩnh vực nghiên cứu này được chứng
minh là có giá trị, quan điểm khoa học trong dân chúng đã thay đổi. Đã có những
khám phá quan trọng, và toàn bộ các ngành công nghiệp đã ra đời để cung cấp các
sản phẩm sử dụng những phát hiện cơ bản về quan hệ giữa dinh dưỡng và chức năng
não. Giờ đây, chủ đề này được chấp nhận là đáng kính, vì vậy các bác sĩ lâm
sàng và các nhà khoa học có thể nghiên cứu trong lĩnh vực này và được chấp nhận
là một phần của nhóm “bên trong”. Do đó, kiêu hãnh cũng là nguyên nhân kìm hãm
tiến bộ khoa học (ví dụ, các lý thuyết về ấm nóng lên toàn cầu).
Kiêu hãnh làm cho chúng ta mù
quáng trước nhiều điều mang lại lợi ích to lớn; đối với tâm trí kiêu hãnh, chấp
nhận chúng đồng nghĩa với việc ngụ ý rằng chúng ta là người sai. Càng mạnh mẽ từ
bên trong, chúng ta càng trở nên linh hoạt hơn, có thể mở lòng đón nhận tất cả
những thứ có lợi. Kiêu hãnh ngăn cản, không cho chúng ta nhìn thấy những điều
hoàn toàn hiển nhiên. Hàng ngàn người chết vì kiêu hãnh. Họ đánh đổi sức khỏe
và cả mạng sống của mình. Những người nghiện ma túy và rượu sẽ chết vì thái độ
phủ nhận vốn có trong kiêu hãnh: “Người khác có vấn đề, chứ không phải tôi!” Kiêu
hãnh ngăn cản, không cho chúng ta nhận ra những hạn chế của chính mình và chấp
nhận sự giúp đỡ cần thiết để vượt qua. Kiêu hãnh cô lập chúng ta.
Khi buông bỏ kiêu ngạo, sẽ có người
giúp chúng ta giải quyết những vấn đề mà chúng ta đang phải vật lộn. Chúng ta
có thể làm thí nghiệm và chứng minh tính đúng đắn của nguyên tắc này bằng cách
chọn một lĩnh vực mà chúng ta đang gặp khó khăn và hoàn toàn từ bỏ tất cả những
thái độ kiêu ngạo liên quan. Khi làm như vậy, một số điều làm chúng ta ngạc
nhiên bắt đầu xảy ra. Buông bỏ kiêu ngạo mở ra cánh cửa để chúng ta đón nhận những
điều có lợi nhất đối với mình. Chúng ta có sẵn sàng buông bỏ kiêu ngạo và cảm thấy
mình hơn người khác hay không? Khi sẵn sàng buông bỏ sự an toàn giả tạo của
kiêu ngạo, chúng ta sẽ trải nghiệm sự an toàn thực sự đến từ can đảm, tự chấp
nhận và niềm vui.
[i] Pride được dịch linh hoạt tùy theo ngữ cảnh để lột tả đúng bản chất năng lượng của nó:
- Kiêu hãnh /
Kiêu ngạo / Kiêu căng: Dùng khi nói về phương diện tiêu cực của bản ngã (Ego),
sự tự tôn quá mức dẫn đến tách biệt và coi thường người khác.
- Tự hào: Dùng
trong những ngữ cảnh mang tính khích lệ hoặc ghi nhận thành tựu, nhưng vẫn cần
quan sát để tránh rơi vào sự dính mắc của bản ngã.
Lưu ý: Bản chất của Pride là sự “phồng” lên của bản
ngã, tạo ra cảm giác ưu việt giả tạo, dẫn đến tính dễ bị tổn thương và sợ hãi.
No comments:
Post a Comment